DƯƠNG SEN (1949)

Giữa những lớp vàng son – Hội họa của ký ức và vẻ đẹp Việt Nam

​

Trong tiến trình mỹ thuật Việt Nam hiện đại và đương đại, Dương Sen là một họa sĩ có hành trình sáng tạo gắn bó sâu sắc với sơn mài truyền thống. Bằng sự kết hợp giữa kỹ thuật chất liệu lâu đời và tư duy tạo hình mang tính cá nhân, ông kiến tạo một thế giới hội họa vừa mộc mạc vừa giàu tính biểu tượng. Từ thiếu nữ, hoa, làng quê, những sinh hoạt văn hóa đến các cấu trúc trừu tượng và bán trừu tượng, tranh Dương Sen lưu giữ những cảm nhận về con người, thiên nhiên và thời gian bằng ngôn ngữ của son, vàng, then đen và những lớp vật chất được hình thành qua quá trình lao động bền bỉ.

​

Từ Nghệ An đến con đường nghệ thuật sơn mài

Họa sĩ Dương Sen, tên thật Dương Văn Sen, sinh năm 1949 tại làng Quỳnh Đôi, huyện Quỳnh Lưu, tỉnh Nghệ An, một vùng đất có truyền thống văn hóa và học thuật lâu đời.

Niềm yêu thích hội họa xuất hiện từ những năm đầu đời, nhưng chiến tranh khiến hành trình nghệ thuật của ông có những bước ngoặt đáng kể.

Trong những năm tháng tuổi trẻ, Dương Sen tham gia quân ngũ, trước khi tiếp tục theo đuổi việc học mỹ thuật sau khi đất nước thống nhất.

Ông theo học ngành thiết kế đồ họa tại Trường Đại học Mỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh và tốt nghiệp năm 1983.

Sau khi tốt nghiệp, ông công tác tại Phòng Chính trị Công an tỉnh Sông Bé, thuộc địa bàn Bình Dương ngày nay.

Điều đáng chú ý là dù có nền tảng đào tạo về đồ họa, Dương Sen lại dành phần lớn sự nghiệp để nghiên cứu và sáng tác trên chất liệu sơn mài.

Ông tiếp cận kỹ thuật này bằng sự tự học, tìm tòi và thực hành bền bỉ, từng bước xây dựng một ngôn ngữ nghệ thuật có tính nhận diện riêng.

​

Sơn mài – Một lựa chọn của cả cuộc đời

Đối với Dương Sen, sơn mài không chỉ là một phương tiện tạo nên hình ảnh.

Đó còn là một phương pháp lao động nghệ thuật, nơi chất liệu, thời gian và những kinh nghiệm thủ công cùng tham gia vào quá trình sáng tạo.

Sơn mài Việt Nam được phát triển từ các kỹ thuật sơn truyền thống, trải qua nhiều công đoạn như làm vóc, phủ sơn, tạo lớp màu, cẩn vật liệu, mài và hoàn thiện bề mặt.

Khác với những phương pháp hội họa cho phép người nghệ sĩ quan sát gần như trực tiếp kết quả của từng nét cọ, sơn mài có thể làm xuất hiện các lớp màu từ bên dưới trong quá trình mài.

Điều này khiến tác phẩm mang một chiều sâu vật chất đặc biệt.

Trong tranh Dương Sen, các sắc màu truyền thống như son đỏ, then đen và vàng thường giữ vai trò chủ đạo.

Những vùng màu được tổ chức thành cấu trúc có tính trang trí, nhưng không hoàn toàn phụ thuộc vào việc mô tả các đối tượng cụ thể.

Các lớp vật liệu có khả năng gợi nên cảm giác về thời gian, những ký ức chồng phủ và sự chuyển biến của hình ảnh.

Đây là một đặc điểm quan trọng trong nghệ thuật của ông: kỹ thuật không chỉ phục vụ sự hoàn thiện thẩm mỹ, mà trực tiếp góp phần hình thành nội dung cảm xúc của tác phẩm.

​

Giữa hiện thực và trừu tượng

Một đặc điểm nổi bật trong hội họa Dương Sen là sự vận động giữa hình tượng có thể nhận diện và những cấu trúc trừu tượng.

Trong nhiều sáng tác, người xem vẫn có thể nhận ra thiếu nữ, con vật, phong cảnh hoặc những sinh hoạt văn hóa quen thuộc.

Tuy nhiên, hình thể không nhất thiết tuân theo các quy luật mô tả tự nhiên.

Nhân vật có thể được giản lược, kéo dài hoặc tổ chức thành những mảng màu tương đối phẳng.

Không gian đôi khi trở nên mơ hồ, khiến ranh giới giữa hình và nền không còn hoàn toàn rõ rệt.

Ở những tác phẩm khác, hình tượng được đẩy xa hơn về phía trừu tượng, khi màu sắc, kết cấu và đường nét trở thành những yếu tố tạo hình chính.

Điều đáng chú ý là sự chuyển dịch này không khiến tác phẩm đánh mất mối liên hệ với hiện thực.

Ngược lại, những trải nghiệm về con người, thiên nhiên và ký ức tiếp tục hiện diện như nguồn cảm hứng bên dưới cấu trúc hình ảnh.

Có thể xem hội họa Dương Sen như một quá trình chuyển hóa hiện thực thành những cảm nhận mang tính biểu tượng.

Ông không hoàn toàn từ bỏ thế giới có thể nhìn thấy, nhưng cũng không bị giới hạn bởi nhu cầu tái hiện chính xác thế giới ấy.

​

Màu son, vàng và những lớp ký ức

Một trong những phẩm chất đáng chú ý nhất trong sơn mài Dương Sen là khả năng sử dụng bảng màu tương đối giới hạn.

Các sắc son đỏ, vàng, đen và những màu đất có thể tạo nên những tương phản mạnh, nhưng vẫn giữ được cảm giác trầm mặc.

Điều đặc biệt là các màu sắc ấy không chỉ tồn tại trên một mặt phẳng.

Chúng có thể được hình thành từ nhiều lớp vật chất, được phủ, mài và làm lộ ra theo những cách khác nhau.

Một vùng đỏ đôi khi có sắc độ không hoàn toàn đồng nhất, tạo cảm giác về chiều sâu và sự biến đổi.

Những vùng vàng xuất hiện như nguồn sáng nội tại, trong khi nền đen khiến các hình tượng trở nên nổi bật hơn.

Ở góc nhìn thẩm mỹ, những lớp vật liệu có thể gợi liên tưởng đến ký ức.

Một trải nghiệm mới không nhất thiết xóa bỏ hoàn toàn những điều đã qua.

Chúng có thể tích tụ, che phủ và bất ngờ hiện ra từ những tầng sâu của trí nhớ.

Trong sơn mài Dương Sen, quá trình hình thành tác phẩm cũng chứa đựng một sự tương đồng như vậy.

Những gì được nhìn thấy trên bề mặt là kết quả của nhiều thao tác và thời điểm khác nhau.

Nhờ đó, sơn mài trở thành chất liệu đặc biệt phù hợp với những suy tưởng về thời gian và sự lưu giữ.

​

Thiếu nữ, hoa và vẻ đẹp của đời sống

Bên cạnh các sáng tác trừu tượng và bán trừu tượng, hình tượng thiếu nữ giữ một vị trí quan trọng trong hội họa Dương Sen.

Những người phụ nữ có thể xuất hiện bên hồ sen, trong khu vườn, bên nhạc cụ hoặc giữa các bố cục trang trí giàu màu sắc.

Các nhân vật thường mang vẻ đẹp nhẹ nhàng, kín đáo và trầm tư.

Tuy nhiên, Dương Sen không nhất thiết sử dụng hình tượng thiếu nữ để tái hiện một chân dung cá nhân cụ thể.

Ông thường chú ý đến tư thế, đường nét và mối quan hệ giữa nhân vật với không gian xung quanh.

Một dáng người mềm mại có thể được đặt cạnh những lá sen lớn, tạo nên sự tương phản giữa hình thể con người và thiên nhiên.

Trong những bố cục khác, trang phục, mái tóc và sắc độ của nền tranh được tổ chức thành một nhịp điệu có tính trang trí.

Điều đáng chú ý là sự dịu dàng của hình tượng không loại trừ tính hiện đại của ngôn ngữ tạo hình.

Những người phụ nữ trong tranh có thể mang vẻ đẹp truyền thống, nhưng được diễn đạt bằng cấu trúc màu sắc và không gian mang tính cá nhân.

​

Hoa sen và sự giao hòa giữa con người với thiên nhiên

Trong danh mục các tác phẩm được công bố của Dương Sen, hoa sen xuất hiện như một hình tượng đáng chú ý.

Các sáng tác Bên hồ sen và Bên hồ sen II được thực hiện trên chất liệu sơn mài, kích thước 90 × 180 cm, là những ví dụ về cách nghệ sĩ khai thác đề tài này.

Hoa sen vốn có vị trí đặc biệt trong văn hóa Việt Nam, thường gắn với những liên tưởng về sự thanh khiết, sức sống và vẻ đẹp tinh thần.

Tuy nhiên, trong hội họa, giá trị của hình tượng không chỉ nằm ở ý nghĩa biểu tượng.

Lá sen, thân sen và những cánh hoa còn mang đến các hình thể giàu khả năng tổ chức bố cục.

Những đường cong của lá có thể tương phản với các đường thẳng, trong khi những điểm sáng của hoa trở thành trung tâm thị giác.

Trên chất liệu sơn mài, sắc xanh, đỏ, vàng và nền đen tạo nên sự phong phú về màu sắc và chiều sâu bề mặt.

Qua đó, thiên nhiên không chỉ được tái hiện như cảnh vật.

Nó trở thành một hệ thống hình ảnh có khả năng diễn đạt sự yên bình và những trạng thái cảm xúc của người nghệ sĩ.

​

Làng quê và những ký ức văn hóa Việt Nam

Một mối quan tâm xuyên suốt trong sáng tác Dương Sen là đời sống văn hóa Việt Nam.

Làng quê, các sinh hoạt truyền thống, trò chơi dân gian, ngày hội và những hình tượng gắn với ký ức cộng đồng thường được nhắc đến trong hồ sơ nghệ sĩ.

Những sáng tác như Đêm Trung Thu, Ký ức Trường Sơn, Tình biển, Hoài niệm và Ký ức miền quê gợi mở phạm vi đề tài khá rộng, từ đời sống dân gian đến những ký ức lịch sử.

Điều đáng chú ý là các đề tài này không nhất thiết được thể hiện bằng phương pháp hiện thực thông thường.

Người nghệ sĩ có thể sử dụng hình tượng, màu sắc và bố cục mang tính ẩn dụ để chuyển hóa cảm xúc.

Một cảnh làng quê có thể được giản lược thành những mảng màu và dấu hiệu gợi nhớ.

Một hình ảnh gắn với chiến tranh hoặc đời sống cộng đồng có thể trở thành điểm khởi đầu cho những suy tưởng về thời gian.

Ở đây, ký ức không chỉ tồn tại như nội dung câu chuyện.

Nó trở thành một yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến cấu trúc và bầu không khí của tác phẩm.

​

“Làng quê Việt” – Một cuộc thử nghiệm với sơn dầu

Năm 2014, Dương Sen tổ chức triển lãm cá nhân lần thứ 16, mang tên Làng quê Việt, tại Hội Mỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh.

Triển lãm giới thiệu 45 tác phẩm sơn dầu về phong cảnh làng quê từ Bắc vào Nam.

Đây là một sự kiện đáng chú ý bởi Dương Sen vốn được biết đến chủ yếu với sơn mài.

Việc chuyển sang sơn dầu cho thấy mong muốn mở rộng trải nghiệm và tìm kiếm những phương pháp biểu đạt khác.

Trong khi sơn mài đòi hỏi nhiều công đoạn kỹ thuật và thời gian chờ, sơn dầu cho phép nghệ sĩ xử lý hình ảnh trực tiếp hơn.

Đặc tính ấy có thể phù hợp với việc ghi lại phong cảnh, ánh sáng và những cảm xúc nảy sinh từ quá trình quan sát.

Những tác phẩm thuộc loạt Làng quê Việt phản ánh sự quan tâm của ông đối với những cảnh quan và sinh hoạt đã gắn bó lâu dài với đời sống người Việt.

Tuy nhiên, sự chuyển đổi chất liệu không đồng nghĩa với việc từ bỏ sơn mài.

Đối với Dương Sen, đây còn là cơ hội làm mới những cảm nhận và kinh nghiệm, để sau đó tiếp tục trở lại với chất liệu đã gắn bó trong phần lớn sự nghiệp.

​

Tranh trừu tượng như một bản nhạc không lời

Một phương diện đặc biệt trong quan niệm sáng tạo của Dương Sen là cách ông liên hệ hội họa trừu tượng với âm nhạc.

Theo lời chia sẻ được Thông tấn xã Việt Nam ghi lại năm 2014, ông cho rằng người xem tranh trừu tượng có thể tiếp cận tác phẩm như khi thưởng thức một bản nhạc không lời.

Một bản nhạc không nhất thiết kể một câu chuyện rõ ràng, nhưng vẫn có khả năng gợi lên những hình ảnh, ký ức và cảm xúc.

Tương tự, những mảng màu và đường nét trên mặt tranh có thể khiến người xem liên tưởng đến thiên nhiên, chuyển động hoặc những trải nghiệm riêng.

Quan niệm này cho thấy Dương Sen không xem trừu tượng là một ngôn ngữ chỉ dành cho người am hiểu lý thuyết mỹ thuật.

Ông hướng đến khả năng cảm nhận trực tiếp của công chúng.

Tác phẩm không nhất thiết phải được giải thích bằng một ý nghĩa duy nhất.

Người xem có thể dành thời gian quan sát các mảng màu, cấu trúc và bề mặt, sau đó hình thành trải nghiệm riêng.

Ở phương diện ấy, trừu tượng trở thành một phương pháp mở rộng khả năng giao tiếp của hội họa, thay vì tách nghệ thuật khỏi đời sống.

​

“Vàng son” – Hành trình nhìn lại chất liệu và thời gian

Tháng 5 năm 2026, Dương Sen giới thiệu triển lãm Vàng son tại TAA Gallery, Thành phố Hồ Chí Minh.

Triển lãm diễn ra từ ngày 22 tháng 5 đến ngày 14 tháng 6, quy tụ các tác phẩm sơn mài thể hiện mối quan tâm lâu dài của nghệ sĩ đối với chất liệu truyền thống.

Trong các bài viết về triển lãm, những gam màu then đen, son đỏ, vàng và kỹ thuật cẩn trứng được nhấn mạnh như các yếu tố tạo nên diện mạo của tranh.

Đặc biệt, Tạp chí Mỹ thuật nhìn nhận những lớp màu trong tác phẩm như những lớp ký ức được tích tụ.

Ở tuổi ngoài 75, Dương Sen tiếp tục sáng tác và thực hành các công đoạn sơn mài đòi hỏi nhiều thời gian, công sức.

Điều này không chỉ phản ánh sự bền bỉ về nghề nghiệp.

Nó còn cho thấy một mối quan hệ sâu sắc giữa người nghệ sĩ với chất liệu mà mình đã lựa chọn.

Sơn mài không phải phương tiện để đạt đến một kết quả nhanh chóng.

Nó đòi hỏi sự kiên nhẫn và khả năng chấp nhận quá trình sáng tạo kéo dài.

Ở Dương Sen, những phẩm chất ấy trở thành một phần của chính hành trình nghệ thuật.

​

Hoạt động triển lãm và sự hiện diện quốc tế

Từ thập niên 1990, Dương Sen đã tham gia nhiều hoạt động triển lãm tại Việt Nam và nước ngoài.

Những hồ sơ nghệ sĩ ghi nhận các triển lãm tại Thành phố Hồ Chí Minh trong các năm 1996, 1997, 1999, 2000, 2003, 2006, 2007, 2010, 2012, 2014 và 2016.

Bên cạnh đó, ông giới thiệu tác phẩm tại Đức trong các năm 2000–2001, Virginia (Hoa Kỳ) năm 2008, Singapore năm 2010, California năm 2011, New York năm 2012 và Hong Kong năm 2014.

Năm 2024, ông tham gia triển lãm Du Xuân cùng các họa sĩ thuộc thế hệ đi trước tại Bình Minh Art Gallery.

Năm 2026, bên cạnh triển lãm cá nhân Vàng son, Dương Sen còn góp mặt trong sự kiện Sơn mài Sài Gòn lần thứ 4, quy tụ nhiều thế hệ nghệ sĩ gắn bó với chất liệu này.

Những hoạt động ấy cho thấy sự hiện diện liên tục của ông trong đời sống mỹ thuật, đồng thời phản ánh mối quan tâm của công chúng trong và ngoài nước đối với sơn mài Việt Nam.

​

Giải thưởng và những ghi nhận trong sự nghiệp

Trong hoạt động mỹ thuật, Dương Sen từng nhận nhiều giải thưởng chuyên môn.

Năm 1998, ông đoạt giải Ba tại Triển lãm Mỹ thuật khu vực VI.

Năm 1999, ông tiếp tục nhận giải Nhì tại triển lãm cùng khu vực.

Năm 2000, ông được trao giải B tại Triển lãm Mỹ thuật Quân đội, và năm 2014 nhận giải C của triển lãm này.

Ông cũng được trao Huy chương Vì sự nghiệp Mỹ thuật Việt Nam và Kỷ niệm chương Vì sự nghiệp Văn học Nghệ thuật Việt Nam.

Tác phẩm của Dương Sen được ghi nhận trong các bộ sưu tập của Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, Bảo tàng Mỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh và một số thiết chế khác, cùng các bộ sưu tập tư nhân tại châu Á, châu Âu và Bắc Mỹ.

Những ghi nhận ấy cho thấy một sự nghiệp sáng tạo có thời gian hoạt động dài và phạm vi giới thiệu tác phẩm tương đối rộng.

Tuy nhiên, để nghiên cứu đầy đủ vị trí của nghệ sĩ, cần tiếp tục xem xét chất lượng tác phẩm qua từng giai đoạn, thay vì chỉ dựa vào số lượng giải thưởng hoặc triển lãm.

​

Giá trị nghệ thuật và góc nhìn sưu tập

Đối với hoạt động nghiên cứu và sưu tập mỹ thuật Việt Nam, tác phẩm Dương Sen có nhiều phương diện đáng chú ý.

Trước hết là sự gắn bó lâu dài với chất liệu sơn mài truyền thống.

Những sáng tác của ông cho phép nghiên cứu cách các kỹ thuật làm vóc, phủ sơn, tạo lớp, cẩn vật liệu và mài được vận dụng để phát triển ngôn ngữ hội họa cá nhân.

Thứ hai là sự vận động giữa biểu hình và trừu tượng.

Những tác phẩm về thiếu nữ, hoa, làng quê và sinh hoạt truyền thống có khả năng được tiếp cận từ nội dung hình tượng.

Trong khi đó, các sáng tác trừu tượng hoặc bán trừu tượng hướng người xem tập trung nhiều hơn vào màu sắc, cấu trúc và những quan hệ thị giác.

Thứ ba là tính đa dạng của các giai đoạn sáng tác.

Những tác phẩm thuộc thập niên 1990 có thể giúp nghiên cứu quá trình phát triển phong cách ban đầu.

Các sáng tác từ những năm 2000 trở đi cho thấy sự hoàn thiện của kỹ thuật và hệ thống hình tượng.

Trong khi đó, triển lãm Làng quê Việt năm 2014 phản ánh một hướng thử nghiệm với sơn dầu, và Vàng son năm 2026 cho thấy sự tiếp tục nghiên cứu sơn mài ở giai đoạn muộn.

Thứ tư là đặc điểm của vật liệu.

Đối với tranh sơn mài, cần xem xét chất lượng vóc, cấu trúc các lớp sơn, độ ổn định của bề mặt, các thành phần cẩn trứng, vàng bạc và dấu hiệu phục chế nếu có.

Đặc biệt, những tác phẩm có kỹ thuật mài phức tạp cần được phân biệt rõ giữa đặc điểm nguyên bản của bề mặt và các biến đổi phát sinh trong quá trình lưu giữ.

Đối với hoạt động sưu tập, mỗi tác phẩm nên có hồ sơ đầy đủ về tên tranh, năm sáng tác, kích thước, chất liệu, chữ ký, lịch sử sở hữu và trưng bày.

Giá trị nghệ thuật không nên được đánh giá chỉ thông qua độ hiếm, kích thước hoặc sự phổ biến của một đề tài.

Một bức tranh có chất lượng tạo hình tốt, bề mặt nguyên vẹn và hồ sơ nguồn gốc rõ ràng sẽ có cơ sở nghiên cứu đáng tin cậy hơn trong dài hạn.

​

Khi sơn mài trở thành một hình thức gìn giữ ký ức

Nhìn lại hành trình Dương Sen, điều đáng chú ý không chỉ là số lượng năm tháng ông dành cho sơn mài.

Quan trọng hơn là sự nhất quán trong cách ông nhìn nhận chất liệu này như một phương tiện biểu đạt những điều sâu lắng của đời sống.

Những hình tượng thiếu nữ, hoa sen, làng quê và các sinh hoạt truyền thống có thể xuất hiện bằng những đường nét giản dị.

Những mảng màu trừu tượng không nhất thiết kể một câu chuyện rõ ràng.

Nhưng cả hai đều có khả năng gợi mở ký ức, cảm xúc và những trải nghiệm riêng của người xem.

Ở đó, bề mặt sơn mài mang một ý nghĩa đặc biệt.

Các lớp màu không xuất hiện cùng một thời điểm. Chúng được hình thành qua nhiều thao tác và quá trình tích lũy.

Có những lớp bị che phủ, có những vùng được làm lộ ra và có những dấu vết tiếp tục tồn tại bên dưới bề mặt.

Sự hình thành của tác phẩm vì thế gợi liên tưởng đến cách ký ức được lưu giữ trong đời sống con người.

Dương Sen không chỉ sử dụng sơn mài để tạo nên những hình ảnh đẹp.

Ông còn khai thác khả năng của chất liệu trong việc diễn đạt thời gian, sự trầm lắng và những cảm nhận về đời sống Việt Nam.

Đối với Luala Gallery, Dương Sen là một gương mặt đáng chú ý của hội họa sơn mài Việt Nam hiện đại và đương đại, với hành trình sáng tạo bền bỉ và ngôn ngữ tạo hình kết hợp giữa hiện thực, trừu tượng và cảm thức văn hóa truyền thống. Những tác phẩm của ông không chỉ thể hiện vẻ đẹp của chất liệu sơn ta, mà còn góp phần khẳng định khả năng của sơn mài trong việc lưu giữ ký ức, diễn đạt cảm xúc và tiếp tục phát triển như một ngôn ngữ nghệ thuật giàu bản sắc Việt Nam.

​

LUALA GALLERY
Vietnamese Modern & Contemporary Art