NGUYỄN NGHĨA CƯƠNG (1973)

Giữa dân gian và hiện đại – Hội họa của tiếng cười, ký ức và những nghịch lý đời sống

Trong dòng chảy mỹ thuật Việt Nam đương đại, Nguyễn Nghĩa Cương là một họa sĩ có ngôn ngữ tạo hình độc lập, nổi bật bởi khả năng kết hợp tinh thần mỹ thuật dân gian với tư duy châm biếm và những quan sát sắc sảo về xã hội hiện đại. Từ ký ức làng quê Bắc Bộ, tranh Đông Hồ và những hình tượng văn hóa quen thuộc đến quảng cáo, đô thị hóa và đời sống tiêu dùng, ông kiến tạo một thế giới hội họa vừa hồn nhiên, hài hước, vừa chứa đựng nhiều tầng suy tưởng. Trong tranh Nguyễn Nghĩa Cương, tiếng cười không chỉ đem lại niềm vui thị giác mà còn trở thành một phương tiện để quan sát những thay đổi của con người và xã hội.

Từ làng tranh Đông Hồ đến hội họa đương đại

Họa sĩ Nguyễn Nghĩa Cương sinh năm 1973 tại Bắc Ninh, vùng đất nổi tiếng với truyền thống văn hóa Kinh Bắc và nghệ thuật tranh dân gian Đông Hồ.

Ông tốt nghiệp Trường Đại học Mỹ thuật Hà Nội năm 1996, thuộc thế hệ nghệ sĩ trưởng thành khi mỹ thuật Việt Nam đang trải qua những thay đổi mạnh mẽ về tư duy sáng tạo và môi trường hoạt động.

Trong giai đoạn sau Đổi mới, các nghệ sĩ ngày càng có điều kiện tiếp cận những khuynh hướng nghệ thuật quốc tế, đồng thời phát triển những phương pháp biểu đạt cá nhân độc lập.

Nguyễn Nghĩa Cương sớm lựa chọn một con đường khác biệt.

Thay vì tìm kiếm sự mới lạ bằng cách hoàn toàn tách khỏi truyền thống, ông quay về với những hình tượng từng gắn bó với tuổi thơ: con trâu, cánh diều, cây đa, ao làng, lễ hội và các sinh hoạt của đời sống nông thôn.

Tuy nhiên, những hình ảnh ấy không được sao chép nguyên dạng.

Chúng được biến đổi về hình thể, màu sắc, bố cục và đặt vào những quan hệ thị giác mới.

Đó cũng là điểm khởi đầu cho một phong cách hội họa có tính nhận diện riêng: dân gian nhưng không hoài cổ, hiện đại nhưng không đánh mất sự gần gũi với văn hóa Việt Nam.

Tranh Đông Hồ và tinh thần của một ngôn ngữ tạo hình

Một trong những nguồn ảnh hưởng quan trọng đối với Nguyễn Nghĩa Cương là mỹ thuật dân gian Đông Hồ.

Trong tranh Đông Hồ, hình thể thường được giản lược, màu sắc được tổ chức thành những mảng rõ ràng và bố cục không hoàn toàn phụ thuộc vào phối cảnh tự nhiên.

Những con vật, nhân vật và sinh hoạt thường ngày được thể hiện bằng một tinh thần hồn nhiên, đôi khi dí dỏm và giàu tính châm biếm.

Đặc biệt, những tác phẩm dân gian như Đám cưới chuột cho thấy tiếng cười đã tồn tại lâu dài trong ngôn ngữ thị giác Việt Nam như một phương pháp phản ánh xã hội.

Nguyễn Nghĩa Cương tiếp nhận tinh thần ấy nhưng không giới hạn mình trong các quy ước hình thức truyền thống.

Ông sử dụng sơn dầu, acrylic, tranh trên giấy và những phương pháp kết hợp vật liệu để phát triển các hình tượng dân gian trong bối cảnh mới.

Con trâu không nhất thiết chỉ là biểu tượng của nông nghiệp.

Một nhân vật làng quê có thể xuất hiện bên cạnh những dấu hiệu của đời sống đô thị.

Những hình ảnh tưởng như quen thuộc được đặt vào các tình huống bất ngờ, tạo nên cảm giác vừa thân thuộc vừa khác lạ.

Ở đó, truyền thống không phải một kho hình ảnh bất biến, mà trở thành nguồn lực sáng tạo để người nghệ sĩ tiếp tục đối thoại với hiện tại.

Khi tiếng cười trở thành một phương pháp hội họa

Điều khiến Nguyễn Nghĩa Cương khác biệt với nhiều họa sĩ cùng thế hệ là cách ông đưa sự hài hước vào tác phẩm.

Hội họa của ông thường xuất hiện những tình huống phi lý, nhân vật có hình thể ngộ nghĩnh và các mối quan hệ không tuân theo logic thông thường.

Một hình tượng có thể được phóng lớn hoặc thu nhỏ bất ngờ.

Những chi tiết thuộc các bối cảnh khác nhau được đặt cạnh nhau để tạo ra sự đối lập.

Các nhân vật mang vẻ hồn nhiên, nhưng những hành động hoặc hoàn cảnh xung quanh lại có khả năng gợi lên một vấn đề xã hội.

Tiếng cười vì thế không chỉ là một phẩm chất trang trí.

Nó trở thành một phương pháp nhận thức.

Thông qua sự dí dỏm, nghệ sĩ có thể đặt ra những câu hỏi về thói quen, ham muốn, quyền lực và những nghịch lý của đời sống mà không cần đến một ngôn ngữ phê phán trực diện.

Điều đáng chú ý là sự châm biếm trong tranh Nguyễn Nghĩa Cương thường không mang vẻ nặng nề.

Nó được che phủ bởi tinh thần vui tươi, những hình tượng giàu tính tưởng tượng và cách sử dụng màu sắc linh hoạt.

Chính sự đối lập giữa vẻ hồn nhiên của hình ảnh và chiều sâu của nội dung tạo nên sức hấp dẫn riêng.

“Vi vu sáo diều” – Khi ký ức làng quê trở thành hội họa hiện đại

Năm 2001, Nguyễn Nghĩa Cương tổ chức triển lãm cá nhân Vi vu sáo diều tại phòng tranh Tự Do, Thành phố Hồ Chí Minh.

Triển lãm giới thiệu 29 tác phẩm sơn dầu, trong đó có các sáng tác Ao thu, Lên dốc cây đa, Lưng trâu thay bảng, Vi vu sáo diều, Tiếng khèn gọi bạn và Bánh chưng bánh dày.

Những tên gọi cho thấy sự gắn bó sâu sắc của nghệ sĩ với hệ thống hình tượng dân gian và ký ức văn hóa Bắc Bộ.

Tuy nhiên, các tác phẩm không nhằm phục dựng một làng quê theo phương pháp hiện thực.

Những hình ảnh quen thuộc được cách điệu, biến đổi và sắp xếp trong các bố cục có tính tưởng tượng.

Ở đây, người xem có thể cảm nhận tinh thần dân gian thông qua đường nét, màu sắc và sự hồn nhiên của nhân vật.

Nhưng đồng thời, những cách xử lý hình thể hiện đại tạo ra khoảng cách với các hình thức tranh dân gian truyền thống.

Triển lãm đánh dấu một giai đoạn quan trọng trong quá trình xác lập phong cách Nguyễn Nghĩa Cương: nghệ thuật phát triển từ nguồn cảm hứng bản địa nhưng không bị ràng buộc bởi hình thức lịch sử của nguồn cảm hứng ấy.

Quảng cáo và những nghịch lý của xã hội tiêu dùng

Một chuyển biến đáng chú ý trong hội họa Nguyễn Nghĩa Cương là việc ông đưa các hình ảnh quảng cáo và văn bản in vào tác phẩm.

Trong một số sáng tác thời kỳ đầu, nghệ sĩ vẽ trực tiếp trên giấy báo có nội dung quảng cáo.

Đây là một lựa chọn vật liệu có ý nghĩa đặc biệt.

Tờ báo không còn chỉ là nền vật chất để tiếp nhận màu sắc.

Những dòng chữ, hình ảnh thương mại và thông tin quảng cáo đã tồn tại sẵn trên đó trở thành thành phần của tác phẩm.

Khi người nghệ sĩ đưa thêm hình tượng hội họa vào bề mặt ấy, hai hệ thống hình ảnh cùng hiện diện.

Một bên là thế giới quảng cáo, với những thông điệp hướng đến tiêu dùng và nhu cầu vật chất.

Bên kia là ngôn ngữ hội họa, nơi các hình tượng có thể được biến đổi và diễn giải tự do.

Sự gặp gỡ tạo nên những nghịch lý thú vị.

Những hình ảnh truyền thống của đời sống Việt Nam xuất hiện trên chính các phương tiện truyền thông đại diện cho nền kinh tế đang thay đổi.

Ở phương diện này, hội họa Nguyễn Nghĩa Cương trở thành một hình thức quan sát xã hội thời kỳ Đổi mới.

Tác phẩm không chỉ phản ánh sự xuất hiện của quảng cáo và thương mại, mà còn đặt câu hỏi về cách những yếu tố ấy tác động đến đời sống và hệ giá trị của con người.

“Information – Advertisement”: Khi hình ảnh trở thành lời bình luận xã hội

Năm 2002, Nguyễn Nghĩa Cương tổ chức triển lãm Information – Advertisement tại Salon Natasha, Hà Nội.

Đây là một dấu mốc đặc biệt bởi Salon Natasha là một trong những không gian nghệ thuật độc lập có vai trò đáng chú ý trong việc giới thiệu các thực hành nghệ thuật đương đại Việt Nam thời kỳ đầu.

Triển lãm cho thấy sự quan tâm của Nguyễn Nghĩa Cương đối với mối quan hệ giữa thông tin, quảng cáo và nghệ thuật.

Trong đời sống hiện đại, con người tiếp xúc với ngày càng nhiều thông điệp thị giác.

Báo chí, hàng hóa, thương hiệu và những hình thức truyền thông thương mại liên tục tham gia định hình nhận thức.

Khi đưa các yếu tố ấy vào hội họa, người nghệ sĩ không chỉ lựa chọn một chất liệu mới.

Ông đang đặt lại mối quan hệ giữa hình ảnh nghệ thuật và hình ảnh tiêu dùng.

Một tờ quảng cáo vốn được tạo ra để truyền tải thông điệp rõ ràng có thể trở thành một thành phần của tác phẩm mang nhiều cách diễn giải.

Hội họa, bằng cách ấy, phá vỡ chức năng ban đầu của vật liệu.

Thông tin thương mại được chuyển hóa thành một yếu tố thẩm mỹ, đồng thời trở thành đối tượng của sự châm biếm.

“Nụ cười của Cương” – Thế giới của những nghịch lý đầy hóm hỉnh

Trong những năm 2005 và 2010, Nguyễn Nghĩa Cương tiếp tục phát triển ngôn ngữ hội họa hài hước thông qua các triển lãm Cuong’s Smile và The Color of Cuong’s Smile tại Art Vietnam Gallery, Hà Nội.

Tên gọi của các triển lãm thể hiện rõ một đặc điểm xuyên suốt trong nghệ thuật ông: khả năng nhìn đời sống bằng tiếng cười.

Tuy nhiên, nụ cười ở đây không đồng nghĩa với sự dễ dãi.

Đằng sau những hình ảnh dí dỏm là sự quan sát đối với các mâu thuẫn đang hình thành trong xã hội hiện đại.

Những chuyển biến của văn hóa đô thị, nền kinh tế thị trường và những thay đổi trong quan hệ con người trở thành nguồn cảm hứng.

Nguyễn Nghĩa Cương không nhất thiết diễn đạt chúng bằng các biểu tượng có ý nghĩa cố định.

Ông tạo ra những tình huống thị giác mở, để người xem có thể nhận ra sự phi lý hoặc tự hình thành cách hiểu riêng.

Ở đây, hội họa gần với một hình thức kể chuyện châm biếm, nhưng không phụ thuộc hoàn toàn vào ngôn từ.

Màu sắc, bố cục và hình tượng trở thành phương tiện diễn đạt trực tiếp.

Cầu Long Biên – Giữa ký ức Hà Nội và những giấc mơ đương đại

Một hướng sáng tác đáng chú ý khác của Nguyễn Nghĩa Cương là hình tượng cầu Long Biên.

Trong triển lãm H is for Hanoi, D is for Dreams of Long Bien Bridge năm 2013 tại Art Vietnam Gallery, ông đưa cây cầu lịch sử trở thành trung tâm của những suy tưởng nghệ thuật.

Cầu Long Biên không chỉ là một công trình kiến trúc.

Đối với nhiều thế hệ người Hà Nội, cây cầu còn là chứng nhân của chiến tranh, quá trình đô thị hóa và những thay đổi của thành phố.

Khi đi vào hội họa Nguyễn Nghĩa Cương, cây cầu có thể được nhìn nhận như một không gian của ký ức và trí tưởng tượng.

Những kết cấu sắt thép, dòng sông và các hoạt động đời sống được đặt trong những mối quan hệ tạo hình mới.

Điều đáng chú ý là nghệ sĩ không nhất thiết chỉ hướng đến vẻ đẹp hoài cổ.

Bằng những cách tổ chức hình ảnh giàu tính tưởng tượng, ông khiến cây cầu tiếp tục có đời sống trong hiện tại.

Ký ức lịch sử được đưa vào cuộc đối thoại với những biến đổi của đô thị.

Ở đây, quá khứ không phải điều đã hoàn toàn khép lại.

Nó trở thành chất liệu để người nghệ sĩ quan sát sự vận động của một thành phố và cách con người tiếp tục gắn bó với những biểu tượng văn hóa quen thuộc.

“H is for Hanoi” – Khi hội họa kể chuyện bằng sự hồn nhiên

Bên cạnh hội họa giá vẽ, Nguyễn Nghĩa Cương còn tham gia dự án minh họa sách H is for Hanoi, xuất bản bởi ThingsAsian Press tại Hong Kong.

Ông được đặt hàng thực hiện 30 tác phẩm minh họa cho cuốn sách.

Đây là một phương diện đáng chú ý trong sự nghiệp bởi minh họa sách đòi hỏi khả năng kể chuyện bằng hình ảnh tương đối cô đọng.

Người nghệ sĩ cần lựa chọn các dấu hiệu thị giác có thể truyền tải nội dung, đồng thời duy trì sức hấp dẫn thẩm mỹ.

Những kinh nghiệm từ tranh dân gian và hội họa mang tính hài hước trở thành nền tảng phù hợp cho dự án.

Các hình ảnh của đời sống Việt Nam được thể hiện theo hướng gần gũi, sinh động và giàu cảm xúc.

Tuy nhiên, minh họa không nhất thiết chỉ có chức năng phụ trợ cho văn bản.

Khi được xây dựng bằng một ngôn ngữ tạo hình độc lập, từng hình ảnh vẫn có khả năng tồn tại như một tác phẩm nghệ thuật riêng.

Dự án cho thấy sự linh hoạt của Nguyễn Nghĩa Cương trong việc đưa phong cách cá nhân sang những hình thức sáng tạo khác.

Khi người nghệ sĩ trở về với làng quê

Một dấu mốc đáng chú ý trong quá trình phát triển nghệ thuật Nguyễn Nghĩa Cương là việc ông trở lại với những hình tượng nông thôn sau nhiều năm trải nghiệm môi trường đô thị.

Năm 2019, trong triển lãm Iem chào các bác tại VICAS Art Studio, Hà Nội, ông giới thiệu những sáng tác mang tên Ta về ta tắm ao ta, Hái hoa bắt bướm, Mẹ con, Gội đầu tại gia, Ao thu và Trăng quê em rất tròn.

Các tác phẩm cho thấy sự quan tâm đến những sinh hoạt đời thường, nhưng không hoàn toàn quay lại với phương pháp thể hiện của giai đoạn đầu.

Những trải nghiệm đô thị và khả năng quan sát các nghịch lý xã hội vẫn tiếp tục ảnh hưởng đến ngôn ngữ nghệ thuật.

Ở đây, làng quê không chỉ được nhìn bằng ký ức của một người đã lớn lên tại Bắc Ninh.

Nó còn được quan sát từ khoảng cách của một nghệ sĩ từng trải qua những thay đổi của đời sống thành thị.

Sự gặp gỡ giữa hai điểm nhìn tạo nên một cảm thức thú vị.

Những hình tượng rất quen thuộc có thể trở nên khác lạ, đôi khi hài hước, khi được đặt trong các quan hệ mới.

Bằng cách ấy, Nguyễn Nghĩa Cương tiếp tục khẳng định rằng truyền thống và hiện đại không phải hai không gian hoàn toàn tách biệt.

Chúng liên tục tác động và làm thay đổi cách con người nhìn nhận thế giới.

Ngôn ngữ tạo hình giữa hồn nhiên và siêu thực

Hội họa Nguyễn Nghĩa Cương thường được nhận diện qua hình thể cách điệu và những tình huống giàu tính tưởng tượng.

Nhân vật có thể được giản lược hoặc cường điệu tỷ lệ.

Không gian nhiều khi không tuân theo phối cảnh tự nhiên, trong khi các sự vật thuộc những bối cảnh khác nhau cùng xuất hiện.

Những đặc điểm ấy gợi liên tưởng đến mỹ thuật dân gian, hội họa siêu thực và những hình thức nghệ thuật mang tính hồn nhiên.

Tuy nhiên, không nên đồng nhất ông hoàn toàn với một trường phái duy nhất.

Tính hồn nhiên trong tranh Nguyễn Nghĩa Cương không xuất phát từ việc thiếu kỹ thuật hoặc sự ngẫu nhiên trong sáng tác.

Nó là một lựa chọn tạo hình có chủ đích.

Những hình thể tưởng như đơn giản được sử dụng để tạo nên một ngôn ngữ dễ tiếp cận, nhưng vẫn có khả năng chuyển tải những vấn đề phức tạp.

Tương tự, yếu tố phi lý không chỉ nhằm gây bất ngờ.

Nó giúp người nghệ sĩ mở rộng khả năng châm biếm và tạo ra những cách nhìn khác đối với đời sống.

Trong thế giới nghệ thuật ấy, sự nghiêm túc không nhất thiết phải đi cùng vẻ trang trọng.

Một tác phẩm có thể mang màu sắc vui tươi nhưng vẫn chứa đựng những suy tưởng sâu sắc về xã hội.

Vị trí của Nguyễn Nghĩa Cương trong mỹ thuật Việt Nam Hậu Đổi mới

Nguyễn Nghĩa Cương thuộc thế hệ nghệ sĩ trưởng thành khi mỹ thuật Việt Nam bước vào giai đoạn giao lưu quốc tế ngày càng rộng mở.

Từ cuối thập niên 1990, ông tham gia nhiều triển lãm trong nước và quốc tế, trong đó có các hoạt động tại Australia, Hàn Quốc, Hoa Kỳ và Singapore.

Năm 1999, ông tham gia triển lãm giải thưởng Philip Morris ASEAN Art Awards tại Việt Nam.

Năm 2008, tác phẩm của ông góp mặt trong triển lãm Post-Doi Moi: Vietnamese Art After 1990 tại Singapore Art Museum.

Hoạt động của Nguyễn Nghĩa Cương cũng gắn với những không gian nghệ thuật độc lập như Salon Natasha và Art Vietnam Gallery.

Theo các hồ sơ nghệ sĩ, tác phẩm của ông được ghi nhận trong bộ sưu tập Singapore Art Museum và RMIT University Hanoi, bên cạnh các bộ sưu tập tư nhân.

Những hoạt động ấy cho thấy sự hiện diện của một nghệ sĩ sử dụng ngôn ngữ dân gian để đối thoại với những vấn đề của xã hội đương đại.

Điều đáng chú ý là ông không xem văn hóa bản địa như một dấu hiệu cần được bảo tồn nguyên dạng trong hội họa.

Trái lại, truyền thống được tiếp tục tái tạo, biến đổi và đặt vào những hoàn cảnh mới.

Chính tinh thần ấy làm nên một đóng góp riêng của Nguyễn Nghĩa Cương đối với sự đa dạng của mỹ thuật Việt Nam sau Đổi mới.

Giá trị nghệ thuật và góc nhìn sưu tập

Đối với hoạt động nghiên cứu và sưu tập mỹ thuật Việt Nam đương đại, tác phẩm Nguyễn Nghĩa Cương có nhiều phương diện đáng chú ý.

Trước hết là tính nhận diện của ngôn ngữ tạo hình.

Những hình tượng dân gian, bố cục giàu tính tưởng tượng và các yếu tố châm biếm tạo nên một thế giới hội họa có cá tính riêng.

Thứ hai là vị trí lịch sử.

Những tác phẩm từ cuối thập niên 1990 và đầu những năm 2000 phản ánh sự thay đổi trong cách nghệ sĩ Việt Nam tiếp cận văn hóa dân gian và các vấn đề xã hội sau Đổi mới.

Thứ ba là sự đa dạng của chất liệu.

Sơn dầu, acrylic, tranh trên giấy và các sáng tác sử dụng vật liệu báo in có những đặc điểm kỹ thuật và yêu cầu bảo quản khác nhau.

Đặc biệt, những tác phẩm trên giấy báo quảng cáo cần được lưu giữ thận trọng vì giấy in thông thường có thể biến màu, giòn và suy giảm độ ổn định theo thời gian.

Thứ tư là tính đại diện của các giai đoạn sáng tác.

Những sáng tác dân gian đầu sự nghiệp giúp nhận diện nền tảng văn hóa và phương pháp tạo hình ban đầu.

Các tác phẩm sử dụng quảng cáo và hình ảnh thương mại phản ánh mối quan tâm đến xã hội tiêu dùng.

Trong khi đó, các loạt tranh về cầu Long Biên và làng quê cho thấy sự phát triển của những suy tưởng về ký ức, đô thị và căn tính văn hóa.

Đối với nhà sưu tập, việc đánh giá cần dựa trên chất lượng tạo hình, niên đại, chất liệu, chữ ký, tình trạng bảo quản, lịch sử triển lãm và hồ sơ nguồn gốc.

Đặc biệt, những tác phẩm có nội dung châm biếm hoặc sử dụng văn bản in cần được lưu giữ cùng tài liệu giải thích bối cảnh sáng tác để tránh mất đi ý nghĩa lịch sử khi môi trường xã hội thay đổi.

Giá trị nghệ thuật lâu dài không nên được xác định chỉ bằng tính hài hước hoặc sự hấp dẫn của hình tượng.

Quan trọng hơn là khả năng tác phẩm thể hiện được tư duy sáng tạo độc lập và vị trí của nó trong toàn bộ hành trình nghệ thuật.

Khi tiếng cười trở thành một cách nhìn thế giới

Nhìn lại hành trình Nguyễn Nghĩa Cương, điều đáng chú ý không chỉ là việc ông sử dụng những hình ảnh của tranh dân gian Đông Hồ.

Quan trọng hơn là cách ông khiến những hình tượng ấy tiếp tục tồn tại trong những hoàn cảnh khác nhau của đời sống hiện đại.

Con trâu và cánh diều có thể gợi ký ức làng quê.

Những dòng quảng cáo và mã vạch phản ánh sự hiện diện của thương mại.

Cầu Long Biên trở thành hình tượng của lịch sử và những thay đổi trong đô thị.

Những nhân vật ngộ nghĩnh lại có khả năng đặt ra những câu hỏi về thói quen và các nghịch lý xã hội.

Ở đó, tiếng cười không phải một phương tiện làm giảm sự nghiêm túc của nghệ thuật.

Nó giúp người xem tiếp cận những vấn đề phức tạp bằng một tâm thế cởi mở hơn.

Nguyễn Nghĩa Cương cho thấy hội họa có thể vừa gần gũi với công chúng vừa mang tính phê bình.

Một bức tranh không nhất thiết phải sử dụng những hình ảnh nặng nề mới có khả năng phản ánh xã hội.

Đôi khi, chính sự hồn nhiên và phi lý lại khiến những mâu thuẫn đời sống hiện ra rõ ràng hơn.

Đối với Luala Gallery, Nguyễn Nghĩa Cương là một gương mặt đáng chú ý của mỹ thuật Việt Nam đương đại, đặc biệt ở khả năng chuyển hóa tinh thần tranh dân gian Đông Hồ thành ngôn ngữ tạo hình độc lập, giàu hài hước và tính phê bình xã hội. Từ ký ức nông thôn đến những nghịch lý của đời sống đô thị, nghệ thuật của ông góp phần khẳng định rằng bản sắc văn hóa không chỉ được gìn giữ bằng việc lặp lại những hình thức truyền thống, mà còn bằng khả năng liên tục tái tạo chúng trong những cuộc đối thoại với hiện tại.

​

LUALA GALLERY
Vietnamese Modern & Contemporary Art