PHAN CẨM THƯỢNG

Hội họa như một cuộc đối thoại với ký ức và di sản văn hóa Việt Nam

Trong mỹ thuật Việt Nam hiện đại và đương đại, Phan Cẩm Thượng là một trường hợp đặc biệt khi hoạt động sáng tác hội họa luôn song hành với nghiên cứu lịch sử nghệ thuật và văn hóa truyền thống. Từ những công trình khảo cứu về đình làng, Phật giáo, mỹ thuật dân gian đến các sáng tác sơn mài, giấy dó và tranh in khắc gỗ, ông theo đuổi một mối quan tâm nhất quán: tìm kiếm những giá trị thẩm mỹ được hình thành trong đời sống người Việt qua nhiều thế kỷ, từ đó chuyển hóa chúng thành một ngôn ngữ nghệ thuật mang tính cá nhân và đương đại.

​

Một nghệ sĩ trưởng thành từ nền tảng văn hóa truyền thống

Sinh ra tại Hà Nội trong một gia đình có truyền thống học hành, Phan Cẩm Thượng sớm tiếp xúc với Hán học, thư pháp và những tri thức văn hóa phương Đông.

Ông được học chữ Hán và thư pháp trong gia đình từ nhỏ, đồng thời tiếp cận hội họa qua sự hướng dẫn của những người thầy thuộc thế hệ mỹ thuật trước.

Sau thời gian phục vụ trong quân đội, ông theo học Trường Đại học Mỹ thuật Hà Nội từ năm 1979 đến năm 1984, rồi tiếp tục giảng dạy tại đây cho đến năm 1992.

Tuy nhiên, điều tạo nên sự khác biệt trong con đường nghệ thuật Phan Cẩm Thượng không chỉ là quá trình đào tạo mỹ thuật chính quy.

Trong nhiều thập niên, ông dành phần lớn thời gian đi đến các làng quê, đình, chùa và những di tích lịch sử để nghiên cứu kiến trúc, điêu khắc, hội họa và đời sống văn hóa truyền thống.

Thay vì chỉ tiếp cận mỹ thuật qua những tác phẩm đã được tuyển chọn trong bảo tàng hoặc sách lịch sử nghệ thuật, ông quan tâm đến những dấu tích còn tồn tại trong môi trường văn hóa thực tế.

Những pho tượng Phật, phù điêu đình làng, mảng chạm gỗ, tranh dân gian và đồ vật sinh hoạt trở thành nguồn tư liệu quan trọng.

Đây không chỉ là công việc nghiên cứu đối với một nhà sử học nghệ thuật. Nó còn là quá trình tích lũy những kinh nghiệm thị giác trực tiếp cho người họa sĩ.

Từ đó, Phan Cẩm Thượng dần xây dựng một quan niệm nghệ thuật độc lập: truyền thống không phải là hệ thống hình ảnh đã hoàn thành trong quá khứ, mà là một nguồn sáng tạo vẫn có khả năng tiếp tục phát triển trong đời sống đương đại.

​

Từ nghiên cứu mỹ thuật đến một thế giới hội họa riêng

Phan Cẩm Thượng được biết đến rộng rãi qua những công trình nghiên cứu về lịch sử mỹ thuật và văn hóa Việt Nam.

Cùng với họa sĩ, nhà nghiên cứu Nguyễn Quân, ông tham gia biên soạn các công trình về mỹ thuật dân tộc, đặc biệt là nghệ thuật trong không gian làng xã.

Những cuốn sách như Mỹ thuật ở làng, Mỹ thuật của người Việt, Chùa Dâu và nghệ thuật Tứ pháp, Văn minh vật chất của người Việt, Nghệ thuật ngày thường và Tập tục đời người cho thấy sự quan tâm sâu rộng đến những yếu tố đã hình thành nên đời sống thẩm mỹ của người Việt.

Đối với Phan Cẩm Thượng, nghiên cứu nghệ thuật không thể hoàn toàn tách khỏi nghiên cứu đời sống.

Một pho tượng cổ không chỉ mang giá trị tạo hình. Nó còn phản ánh tín ngưỡng, tư tưởng và những quan niệm về con người của thời đại sản sinh ra nó.

Tương tự, một chiếc bát, tấm áo, công cụ lao động hay đồ vật nghi lễ có thể chứa đựng những thông tin quan trọng về thói quen, kỹ thuật và cách tổ chức đời sống.

Quan niệm ấy được thể hiện rõ trong công trình Văn minh vật chất của người Việt, xuất bản lần đầu năm 2011, khi tác giả tiếp cận lịch sử văn hóa từ chính những vật dụng bình thường.

Tuy nhiên, điều đáng chú ý là Phan Cẩm Thượng không dừng lại ở việc ghi chép và phân tích.

Trong thực hành hội họa, ông tiếp tục chuyển hóa những hình tượng và kinh nghiệm văn hóa ấy thành những sáng tác độc lập.

Nếu nghiên cứu là quá trình tìm hiểu và lý giải quá khứ, thì hội họa trở thành nơi quá khứ được tưởng tượng, tái cấu trúc và tiếp tục hiện diện dưới một hình thức mới.

​

Hội họa từ mỹ thuật đình làng và tinh thần dân gian

Một trong những ảnh hưởng quan trọng đối với ngôn ngữ tạo hình Phan Cẩm Thượng là mỹ thuật dân gian và nghệ thuật đình làng Việt Nam.

Khác với nghệ thuật hàn lâm đề cao tỷ lệ giải phẫu chính xác, phối cảnh và sự tương đồng với tự nhiên, điêu khắc dân gian thường thể hiện một quan niệm tạo hình tự do hơn.

Nhân vật có thể được giản lược hoặc cường điệu hình thể. Cử chỉ, gương mặt và tư thế được nhấn mạnh nhằm diễn đạt cảm xúc hoặc ý nghĩa biểu tượng.

Trong các mảng chạm đình làng, con người và động vật có thể xuất hiện với những tỷ lệ không hoàn toàn tuân theo quy luật hiện thực, nhưng lại tạo nên một nhịp điệu thị giác sinh động.

Tinh thần ấy có thể được nhận diện trong nhiều sáng tác của Phan Cẩm Thượng.

Những nhân vật được thể hiện với đường nét cô đọng, hình khối giản lược và cấu trúc bố cục giàu tính trang trí.

Thay vì tìm kiếm sự hoàn hảo theo các tiêu chuẩn tạo hình cổ điển, nghệ sĩ quan tâm đến khả năng biểu đạt của hình tượng.

Có những nhân vật mang vẻ bình dị, gần với những hình người trong tranh dân gian. Có những hình tượng lại gợi liên tưởng đến phù điêu, tượng thờ hoặc các nhân vật trong những tích truyện cổ.

Tuy nhiên, ông không sao chép nguyên dạng những hình ảnh từ di sản truyền thống.

Thông qua sự lựa chọn màu sắc, cấu trúc và cách tổ chức không gian, Phan Cẩm Thượng đưa chúng vào những quan hệ thị giác mới.

Chính ở điểm này, hội họa của ông trở thành một cuộc đối thoại giữa các hình thức nghệ thuật từng tồn tại trong lịch sử và cảm thức thẩm mỹ của người nghệ sĩ hôm nay.

​

Sơn mài – Sự tiếp nối của một tri thức vật chất lâu đời

Trong những chất liệu Phan Cẩm Thượng lựa chọn, sơn mài giữ một vị trí đặc biệt.

Ông tiếp cận sơn mài không chỉ với tư cách một phương pháp tạo hình hiện đại mà còn từ sự am hiểu về lịch sử của nghề sơn truyền thống.

Trong văn hóa Việt Nam, sơn ta đã được sử dụng từ lâu trong đồ thờ, tượng Phật, kiến trúc đình chùa và các vật phẩm trang trí.

Bề mặt sơn truyền thống có những phẩm chất thẩm mỹ riêng, được hình thành từ quá trình xử lý vật liệu, phủ lớp, đánh bóng và sự tương tác giữa sắc son, vàng, đen cùng các thành phần khác.

Đối với Phan Cẩm Thượng, hiểu biết về kỹ thuật chế tác cổ truyền là một phần quan trọng của quá trình sáng tạo.

Ông từng nhấn mạnh cách tiếp cận sơn mài từ kinh nghiệm làm tượng Phật cổ, chú trọng độ đầy của hình khối, độ no của màu và chiều sâu trong của vật liệu.

Điều ấy cho thấy một quan niệm đáng chú ý: chất lượng của hội họa không chỉ được quyết định bởi hình ảnh mà còn bởi khả năng tổ chức và xử lý chính chất liệu.

Trong nhiều tác phẩm, các sắc đỏ, nâu, đen và vàng được kết hợp để tạo nên một bề mặt vừa trầm mặc vừa có chiều sâu.

Những vùng màu có thể gợi cảm giác cổ kính, nhưng không nhất thiết nhằm tái tạo một đồ vật đã tồn tại trong quá khứ.

Chúng trở thành môi trường để hình tượng phát triển và tương tác với ánh sáng.

Ở Phan Cẩm Thượng, sơn mài không đơn thuần là phương tiện lưu giữ truyền thống.

Nó là một cách tiếp tục tìm hiểu truyền thống thông qua lao động nghệ thuật trực tiếp.

​

“Quan Âm Thị Kính” – Từ tích truyện dân gian đến một cấu trúc hội họa

Tác phẩm Quan Âm Thị Kính (2019) là một ví dụ đáng chú ý cho cách Phan Cẩm Thượng chuyển hóa nguồn cảm hứng văn hóa truyền thống thành hội họa.

Lấy cảm hứng từ tích truyện quen thuộc của văn hóa Việt Nam, tác phẩm được thực hiện trên chất liệu sơn mài, với bố cục trải dài và nhiều nhân vật xuất hiện trong cùng một không gian.

Thay vì tập trung vào một khoảnh khắc đơn lẻ, người nghệ sĩ tổ chức các nhân vật thành một chuỗi hình tượng liên kết.

Những tư thế, cử chỉ và biểu cảm khác nhau tạo nên một nhịp điệu mang tính kể chuyện.

Tuy nhiên, tác phẩm không đơn thuần là một hình thức minh họa sân khấu chèo hay văn bản văn học.

Qua màu sắc và sự giản lược hình thể, câu chuyện được chuyển hóa thành một cấu trúc thị giác độc lập.

Các nhân vật vừa có cá tính riêng, vừa thuộc về một tổng thể mang tính cộng đồng.

Những mảng son đỏ và sắc vàng trên bề mặt sơn mài làm tăng cảm giác cổ kính, đồng thời tạo nên một không gian không hoàn toàn xác định về thời gian.

Tác phẩm vì thế gợi mở nhiều tầng ý nghĩa: lòng từ bi, thân phận con người, sự chịu đựng và khả năng vượt qua những bất công.

Điều đáng chú ý là Phan Cẩm Thượng không tìm cách tái hiện một cảnh lịch sử theo nghĩa chính xác về tư liệu.

Ông sử dụng ký ức văn hóa làm nền tảng để kiến tạo một hình thức hội họa có khả năng tiếp tục đối thoại với người xem đương đại.

​

Người phụ nữ và ký ức cung đình Việt Nam thế kỷ XVII

Năm 2022, Phan Cẩm Thượng giới thiệu một triển lãm cá nhân tại The Muse Artspace, Hà Nội, với khoảng 20 tác phẩm thực hiện chủ yếu bằng màu tự nhiên trên giấy dó.

Lấy cảm hứng từ đời sống cung đình Việt Nam thế kỷ XVII, loạt tranh mở ra một thế giới hình tượng giàu tính văn hóa và cảm xúc.

Những người phụ nữ xuất hiện trong trang phục cổ, với các kiểu tóc, phụ kiện và vật dụng gắn với sinh hoạt cung đình.

Tuy nhiên, mục tiêu của người nghệ sĩ không chỉ là phục dựng một hệ thống trang phục từ tư liệu lịch sử.

Trong các hình tượng ấy còn hiện diện những trạng thái tinh thần quen thuộc: sự chờ đợi, nỗi nhớ, vẻ e ấp và những suy tưởng riêng tư.

Qua cách tổ chức hình thể, trang phục và đường nét, nghệ sĩ kết nối hai phương diện tưởng như khác biệt: tri thức lịch sử và cảm xúc con người.

Các mảng màu được tiết chế, đường nét thanh mảnh và cách bố trí nhân vật trên nền giấy dó tạo nên bầu không khí gần với mỹ thuật truyền thống.

Nhưng chính sự chủ động trong bố cục và việc giản lược không gian lại đem đến một cảm thức hiện đại.

Ở đây, người phụ nữ không chỉ đại diện cho một thời kỳ văn hóa.

Họ còn trở thành những nhân vật mang đời sống nội tâm, tạo nên sự liên hệ giữa cảm xúc của con người trong quá khứ và hiện tại.

​

Giấy dó và sự tinh tế của ngôn ngữ phương Đông

Bên cạnh sơn mài, giấy dó là một chất liệu được Phan Cẩm Thượng sử dụng trong nhiều sáng tác.

Giấy dó có đặc tính vật chất khác biệt với toan và gỗ. Bề mặt giấy, độ hút màu và cấu trúc sợi tạo nên những hiệu ứng riêng cho đường nét và sắc độ.

Đối với những sáng tác sử dụng màu tự nhiên, quá trình lựa chọn và xử lý chất liệu trở thành một phần của tư duy tạo hình.

Các lớp màu thường mang vẻ mềm mại, tiết chế, để lộ tính chất tự nhiên của nền giấy.

Những khoảng trống được giữ lại có thể đóng vai trò quan trọng không kém hình tượng.

Trong nhiều tác phẩm, nghệ sĩ tổ chức nhân vật bằng những đường nét rõ ràng nhưng không quá nặng về chi tiết.

Hình thể được giản lược để làm nổi bật tư thế, chuyển động và sự tương tác giữa các nhân vật.

Cách tiếp cận này có thể gợi liên tưởng đến mỹ thuật dân gian, tranh cổ và những phương pháp tạo hình Á Đông.

Tuy nhiên, giá trị nghệ thuật không chỉ nằm ở sự tương đồng với truyền thống.

Phan Cẩm Thượng sử dụng giấy dó như một phương tiện để diễn đạt những cảm nhận riêng về thời gian, ký ức và vẻ đẹp của hình tượng.

Ở đó, chất liệu truyền thống không trở thành một dấu hiệu hoài cổ đơn thuần mà có khả năng tham gia vào ngôn ngữ hội họa đương đại.

​

Truyền thống không phải một thế giới bất động

Một trong những đóng góp đáng chú ý trong tư tưởng nghệ thuật Phan Cẩm Thượng là cách ông nhìn nhận văn hóa truyền thống như một hệ thống đang vận động.

Qua nhiều năm nghiên cứu, ông nhận thấy mỹ thuật Việt Nam không chỉ tồn tại trong những kiệt tác nổi tiếng hoặc các giai đoạn nghệ thuật được ghi nhận trong sách giáo khoa.

Những giá trị thẩm mỹ còn hiện diện trong đồ vật, kiến trúc, trang phục, tín ngưỡng, lễ hội và các hình thức sinh hoạt thường ngày.

Nhiều yếu tố trong số ấy có thể bị lãng quên khi môi trường sống thay đổi.

Bởi vậy, nghiên cứu văn hóa không chỉ là hành động tìm hiểu quá khứ, mà còn là một cách nhận diện những nền tảng đã góp phần hình thành căn tính của đời sống hiện tại.

Trong hội họa, tinh thần ấy được biểu hiện bằng việc lựa chọn những hình tượng có nguồn gốc từ ký ức tập thể.

Nhưng thay vì giữ chúng bất động trong hình thức nguyên bản, nghệ sĩ tái tổ chức chúng bằng cảm xúc và tư duy tạo hình cá nhân.

Một nhân vật trong tích truyện cổ có thể được nhìn nhận dưới ánh sáng mới. Một hình tượng cung đình có thể trở thành phương tiện diễn đạt những trạng thái tâm lý phổ quát. Một kỹ thuật truyền thống có thể được sử dụng để sáng tạo nên những cấu trúc thị giác mang tinh thần hiện đại.

Từ góc nhìn ấy, sự tiếp nối truyền thống không đồng nghĩa với việc quay trở lại quá khứ.

Nó là quá trình chuyển hóa di sản để tạo nên những giá trị nghệ thuật có ý nghĩa trong hiện tại.

​

Từ trang sách nghiên cứu đến không gian triển lãm

Hành trình nghệ thuật Phan Cẩm Thượng được thể hiện qua cả hoạt động xuất bản và triển lãm.

Năm 1996, ông tổ chức triển lãm cá nhân tại Gallery Sông Hồng, Hà Nội, đánh dấu một dấu mốc quan trọng trong hoạt động sáng tác độc lập.

Năm 1997, ông tham gia triển lãm tại Hong Kong cùng họa sĩ Hà Trí Hiếu, đồng thời góp mặt trong các hoạt động giới thiệu mỹ thuật Việt Nam ở nước ngoài.

Bên cạnh các triển lãm, ông tiếp tục xuất bản nhiều công trình nghiên cứu về văn hóa và mỹ thuật Việt Nam.

Năm 2022, triển lãm cá nhân tại The Muse Artspace cho thấy sự trở lại nổi bật của hoạt động sáng tác sau một khoảng thời gian dài tập trung vào nghiên cứu và xuất bản.

Năm 2023, tác phẩm sơn mài Quan Âm Thị Kính của ông được giới thiệu trong triển lãm Dạo bước qua vùng đất của sơn mài tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, cùng các nghệ sĩ thuộc nhiều thế hệ.

Năm 2026, ông tiếp tục tham gia triển lãm Phía sau Đông Dương tại khách sạn Sofitel Legend Metropole Hà Nội, cùng Lý Trực Sơn và Đỗ Thị Kim Đoan.

Những sự kiện ấy cho thấy thực hành hội họa của Phan Cẩm Thượng không tách rời đời sống nghệ thuật đương đại.

Ngược lại, nó luôn tồn tại trong một mối quan hệ liên tục với những nghiên cứu về di sản và các cuộc đối thoại về tương lai của mỹ thuật Việt Nam.

​

Vị trí của Phan Cẩm Thượng trong mỹ thuật Việt Nam

Phan Cẩm Thượng có một vị trí đặc biệt bởi ông không chỉ tham gia sáng tác mà còn góp phần xây dựng tri thức về chính lịch sử nghệ thuật của dân tộc.

Những nghiên cứu về mỹ thuật đình làng, nghệ thuật Phật giáo, văn minh vật chất và tập tục đời sống đem đến các góc nhìn quan trọng đối với việc hiểu văn hóa Việt Nam qua hình ảnh và đồ vật.

Ở phương diện sáng tác, ông sử dụng nền tảng tri thức ấy để phát triển một ngôn ngữ hội họa mang tính cá nhân.

Đây là sự gặp gỡ đáng chú ý giữa hai hoạt động thường được nhìn nhận riêng biệt: nghiên cứu và sáng tạo.

Nhà nghiên cứu quan tâm đến nguồn gốc, cấu trúc và ý nghĩa lịch sử của hình tượng.

Người họa sĩ lại có quyền thay đổi, tái cấu trúc và trao cho hình tượng những ý nghĩa mới.

Trong nghệ thuật Phan Cẩm Thượng, hai phương diện ấy bổ sung cho nhau.

Tri thức giúp hội họa có chiều sâu văn hóa, trong khi thực hành hội họa cho phép những kiến thức về quá khứ được trải nghiệm dưới một hình thức trực quan và giàu cảm xúc.

Ông góp phần khẳng định rằng nghệ thuật Việt Nam đương đại có thể tìm kiếm sự đổi mới không chỉ từ những trào lưu quốc tế, mà còn từ việc nghiên cứu sâu sắc chính nền tảng văn hóa bản địa.

​

Giá trị nghệ thuật và góc nhìn sưu tập

Đối với hoạt động nghiên cứu và sưu tập mỹ thuật Việt Nam, tác phẩm Phan Cẩm Thượng mang một số phương diện giá trị đáng chú ý.

Trước hết là mối quan hệ trực tiếp giữa hội họa và nghiên cứu văn hóa.

Những hình tượng có nguồn gốc từ Phật giáo, mỹ thuật dân gian, cung đình và đời sống truyền thống không chỉ tạo nên nội dung tác phẩm mà còn phản ánh quá trình tích lũy tri thức lâu dài của nghệ sĩ.

Thứ hai là đặc điểm chất liệu.

Sơn mài, giấy dó, màu tự nhiên và tranh in khắc gỗ đều có những yêu cầu riêng về kỹ thuật, bảo quản và phương pháp đánh giá.

Một tác phẩm sơn mài cần được xem xét ở cấu trúc bề mặt, chất lượng vật liệu và cách xử lý các lớp màu.

Trong khi đó, tác phẩm trên giấy dó đòi hỏi sự chú ý đến tình trạng giấy, độ ổn định của màu và điều kiện lưu giữ.

Thứ ba là vị trí của tác phẩm trong hành trình sáng tạo.

Những sáng tác gắn với đề tài có nền tảng nghiên cứu sâu, có lịch sử triển lãm rõ ràng hoặc liên hệ với các công trình đã xuất bản mang lại những giá trị tư liệu đáng quan tâm.

Tuy nhiên, giá trị nghệ thuật không nên chỉ được xác định bằng tên tuổi, độ hiếm hoặc sự xuất hiện trên thị trường.

Đối với từng tác phẩm, việc đánh giá cần dựa trên chất lượng tạo hình, niên đại, chất liệu, kích thước, tình trạng bảo quản, lịch sử sở hữu và mức độ tiêu biểu trong sự nghiệp nghệ sĩ.

Đặc biệt, với một nghệ sĩ đồng thời là nhà nghiên cứu văn hóa, việc lưu giữ các bản thảo, phác họa, hình ảnh triển lãm và tư liệu liên quan có thể góp phần làm rõ quá trình hình thành tác phẩm.

Khi hội họa trở thành một hình thức gìn giữ ký ức

Điều làm nên dấu ấn riêng của Phan Cẩm Thượng không chỉ là những nghiên cứu được xuất bản hay các tác phẩm hội họa được giới thiệu trước công chúng.

Quan trọng hơn là sự nhất quán trong mối quan tâm đến những giá trị đã hình thành nên đời sống tinh thần và thẩm mỹ của người Việt.

Trong nghiên cứu, ông tìm đến các ngôi đình, pho tượng, đồ vật và những tập tục thường ngày để hiểu cách con người từng sống và sáng tạo.

Trong hội họa, những kinh nghiệm ấy được chuyển hóa thành hình tượng, bố cục, màu sắc và chất liệu.

Quá khứ không xuất hiện như một thế giới bất động.

Nó được tái hiện qua trí tưởng tượng, cảm xúc và những lựa chọn mang tính cá nhân của người nghệ sĩ.

Những nhân vật cung đình, hình tượng Phật giáo, tích truyện dân gian và các dấu hiệu văn hóa truyền thống vì thế tiếp tục có đời sống mới trên mặt tranh.

Phan Cẩm Thượng cho thấy nghệ thuật có thể tham gia vào quá trình gìn giữ di sản không chỉ bằng cách sao chép hay phục dựng, mà còn bằng khả năng làm cho di sản tiếp tục được nhìn thấy, suy tưởng và đối thoại trong hiện tại.

Đối với Luala Gallery, Phan Cẩm Thượng là một gương mặt có ý nghĩa đặc biệt trong hành trình nghiên cứu mỹ thuật Việt Nam hiện đại và đương đại. Hội họa của ông không chỉ thể hiện vẻ đẹp của chất liệu truyền thống, mà còn mở ra một cách tiếp cận sâu sắc hơn đối với ký ức, lịch sử và căn tính văn hóa Việt. Ở đó, nghiên cứu và sáng tạo không tồn tại như hai con đường riêng biệt, mà cùng góp phần hình thành một ngôn ngữ nghệ thuật độc lập, giàu tri thức và có giá trị lâu dài.

 

LUALA GALLERY
Vietnamese Modern & Contemporary Art