ĐẶNG THỊ DƯƠNG (1948)

Dòng sông của ký ức và những giấc mơ đầy sắc màu

​

Trong mỹ thuật Việt Nam hiện đại và đương đại, Đặng Thị Dương là một nữ họa sĩ có hành trình sáng tạo bền bỉ, đồng thời là Nhà giáo Ưu tú với nhiều đóng góp cho công tác đào tạo mỹ thuật tại Thành phố Hồ Chí Minh. Hội họa của bà được nhận diện qua những gam màu tươi sáng, đường nét tự do và các hình tượng gần gũi với đời sống: dòng sông, đàn ngựa, cây cỏ, chim muông và phong cảnh thiên nhiên. Qua nhiều thập niên sáng tác, bà kiến tạo một thế giới nghệ thuật nơi hiện thực được chuyển hóa bằng trí tưởng tượng, ký ức và niềm tin vào vẻ đẹp của cuộc sống.

​

Một nữ nghệ sĩ gắn bó với mỹ thuật Sài Gòn

Họa sĩ Đặng Thị Dương sinh năm 1948 tại Sài Gòn. Bà được đào tạo về mỹ thuật, có trình độ thạc sĩ nghệ thuật và là một trong những nữ nghệ sĩ dành phần lớn sự nghiệp cho cả sáng tác lẫn giáo dục.

Từ năm 1989 đến năm 2010, bà giảng dạy tại Trường Đại học Mỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh, từng đảm nhiệm vai trò Trưởng khoa Cơ sở và Hiệu trưởng Trường Trung cấp Mỹ thuật thuộc trường đại học.

Với những đóng góp trong công tác đào tạo, bà được Nhà nước phong tặng danh hiệu Nhà giáo Ưu tú.

Bên cạnh hoạt động giáo dục, Đặng Thị Dương là hội viên Hội Mỹ thuật Việt Nam, Hội Mỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh và tích cực tham gia các hoạt động kết nối nghệ sĩ nữ trong nước, quốc tế.

Điều đáng chú ý là hoạt động giảng dạy không làm gián đoạn hành trình sáng tạo cá nhân.

Ngược lại, bà liên tục sáng tác, tham gia triển lãm và nghiên cứu những đề tài gần gũi với trải nghiệm sống.

Từ những phong cảnh thiên nhiên, khu phố ven sông đến những hình tượng động vật giàu tính biểu cảm, hội họa Đặng Thị Dương cho thấy một tinh thần quan sát nhạy cảm, nhưng không bị giới hạn bởi sự mô tả hiện thực.

​

Sông Vàm Thuật – Một dòng sông của đời sống và ký ức

Trong thế giới hội họa Đặng Thị Dương, sông Vàm Thuật giữ một vị trí đặc biệt.

Đây không chỉ là dòng sông gắn bó với không gian sinh sống của nghệ sĩ, mà còn là nơi lưu giữ nhiều hình ảnh của Sài Gòn qua thời gian.

Những chiếc thuyền qua lại, con nước lớn ròng, bến sông, cánh cò và các sinh hoạt ven bờ trở thành những hình tượng thường xuyên xuất hiện trong tranh bà.

Tuy nhiên, Đặng Thị Dương không tiếp cận dòng sông như một đối tượng địa lý cần được ghi chép chính xác.

Bà quan tâm nhiều hơn đến những hình ảnh đã tồn tại trong trí nhớ.

Một chiếc thuyền có thể trở thành dấu hiệu của nhịp sống xưa. Một bến nước gợi nhớ những sinh hoạt từng quen thuộc. Những cánh cò và ánh trăng khiến không gian sông nước mang vẻ đẹp gần với những câu chuyện cổ tích.

Qua hội họa, dòng sông không còn là cảnh quan thuần túy.

Nó trở thành nơi những trải nghiệm cá nhân gặp gỡ ký ức của một thành phố.

Những gì đã biến mất khỏi đời sống thực tế tiếp tục hiện diện trên mặt tranh bằng màu sắc và hình tượng.

Ở đó, ký ức không nhất thiết được tái hiện nguyên vẹn. Nó có thể trở nên trong trẻo hơn, lãng mạn hơn hoặc mang những sắc thái mà chỉ trí tưởng tượng mới có thể tạo nên.

​

Từ bến tắm ngựa đến một thế giới hội họa riêng

Một trong những hình tượng đặc biệt nhất trong sáng tác Đặng Thị Dương là con ngựa.

Theo những tư liệu về nghệ sĩ, hình tượng này gắn với ký ức về bến tắm ngựa bên sông Vàm Thuật, nơi những con ngựa đua từ trường đua Phú Thọ từng được đưa đến tắm.

Những con ngựa ấy đã để lại dấu ấn sâu sắc trong trí nhớ của bà.

Tuy nhiên, khi đi vào hội họa, chúng không còn đơn thuần là những con vật được quan sát trong đời sống.

Bằng trí tưởng tượng, Đặng Thị Dương trao cho chúng những chuyển động, tính cách và trạng thái cảm xúc riêng.

Có những con ngựa xuất hiện với vẻ tinh nghịch, hồn nhiên. Những con khác hiện diện trong đêm trăng, giữa dòng sông hoặc bên cạnh những nhân vật con người.

Trong một số tác phẩm, tỷ lệ và màu sắc của ngựa được thay đổi để tạo nên cảm giác vui tươi, gần với thế giới của những câu chuyện cổ tích.

Những hình tượng ấy không nhằm thể hiện chính xác cấu trúc giải phẫu hay chuyển động tự nhiên.

Điều quan trọng hơn là khả năng diễn đạt một trạng thái tinh thần.

Ngựa có thể gợi sự tự do, sức sống, niềm vui hoặc nỗi nhớ về những điều đã đi qua.

Chính sự kết hợp giữa hình ảnh được quan sát trong ký ức và phương pháp tạo hình giàu tưởng tượng đã khiến đàn ngựa trở thành một dấu ấn riêng trong hội họa Đặng Thị Dương.

​

Khi động vật trở thành những nhân vật của ký ức

Khác với những cách tiếp cận động vật trong hội họa theo hướng nghiên cứu hình thể hoặc miêu tả thiên nhiên, Đặng Thị Dương thường thể hiện các con vật như những nhân vật có đời sống riêng.

Ngựa, chim và những sinh vật nhỏ bé được đặt trong không gian giàu sắc màu, đôi khi xuất hiện bên cạnh con người, hoa lá hoặc những hình tượng tưởng tượng.

Các con vật có thể mang những tư thế ngộ nghĩnh, với đôi mắt, đường cong cơ thể và chuyển động được cường điệu để tạo cảm giác biểu cảm.

Ở đây, thế giới tự nhiên không phải một môi trường tách biệt với đời sống con người.

Con người và động vật cùng hiện diện trong một không gian gần gũi, nơi sự quan sát và trí tưởng tượng hòa quyện.

Cách xây dựng hình tượng ấy góp phần tạo nên vẻ đẹp hồn nhiên trong hội họa của bà.

Tuy nhiên, sự hồn nhiên không đồng nghĩa với việc tác phẩm chỉ dành cho trẻ em hoặc thiếu chiều sâu.

Đôi khi, chính những hình ảnh giản dị và giàu chất thơ lại có khả năng lưu giữ những cảm xúc khó diễn đạt: sự lưu luyến, niềm vui sống và mong muốn trở về với những khoảnh khắc bình yên.

​

Màu sắc – Ngôn ngữ của sự lạc quan

Một đặc điểm nổi bật khác trong hội họa Đặng Thị Dương là sự phóng khoáng trong sử dụng màu sắc.

Bà thường lựa chọn những gam màu tươi sáng, đặt các sắc độ tương phản cạnh nhau để tạo nên những bố cục sinh động.

Màu xanh của thiên nhiên, sắc vàng của ánh sáng, những mảng đỏ và các vùng màu rực rỡ được sử dụng không chỉ để diễn tả sự vật, mà còn để chuyển tải cảm xúc.

Trong những tác phẩm về ngựa và dòng sông, màu sắc có thể được đẩy ra khỏi giới hạn của quan sát tự nhiên.

Một bầu trời không nhất thiết mang màu sắc thông thường. Những con ngựa có thể hiện diện giữa các vùng màu tưởng tượng. Ánh sáng có thể xuất hiện như một nguồn năng lượng lan tỏa khắp mặt tranh.

Những lựa chọn ấy khiến hội họa tiến gần đến ngôn ngữ biểu hiện.

Ở đó, thế giới không chỉ được vẽ như mắt nhìn thấy, mà như tâm trí người nghệ sĩ cảm nhận.

Màu sắc trở thành một phương tiện khẳng định thái độ sống.

Trong tranh Đặng Thị Dương, niềm vui, sự lạc quan và cảm giác về một thế giới tươi đẹp thường giữ vai trò nổi bật.

Tuy nhiên, phía sau những sắc màu rực rỡ vẫn có thể là một nỗi hoài niệm âm thầm.

Chính sự gặp gỡ giữa niềm vui và ký ức tạo nên một sắc thái cảm xúc đáng chú ý trong tác phẩm của bà.

​

Giữa hiện thực, biểu hiện và thế giới cổ tích

Hội họa Đặng Thị Dương khó có thể được giới hạn trong một phương pháp mô tả thuần túy.

Tác phẩm của bà thường bắt đầu từ những đối tượng có thật: một dòng sông, bến nước, con ngựa, khu vườn hoặc phong cảnh từng đi qua.

Nhưng khi bước vào không gian sáng tạo, những hình ảnh ấy được tái cấu trúc.

Tỷ lệ hình thể có thể thay đổi. Màu sắc không còn hoàn toàn phụ thuộc vào tự nhiên. Các nhân vật và cảnh vật có thể xuất hiện trong những quan hệ không gian mang tính tưởng tượng.

Cách thể hiện này tạo nên một sự giao thoa giữa hội họa biểu hình và biểu hiện.

Đặc biệt, các tác phẩm về ngựa thường gợi cảm giác gần với tranh minh họa cổ tích, nhưng vẫn duy trì những đặc điểm riêng của hội họa giá vẽ thông qua bố cục, chất liệu và sự vận động của màu sắc.

Điều đáng chú ý là nghệ sĩ không cố gắng tách rời hiện thực khỏi tưởng tượng.

Hai thế giới ấy cùng tồn tại, bổ sung cho nhau.

Hiện thực cung cấp hình tượng và ký ức.

Trí tưởng tượng cho phép những hình tượng ấy tiếp tục chuyển động trong một đời sống khác, nơi mọi thứ có thể trở nên tự do, rực rỡ và giàu cảm xúc hơn.

​

Sơn dầu và sự tự do của nét cọ

Trong thực hành nghệ thuật, Đặng Thị Dương sử dụng nhiều chất liệu như sơn dầu, màu nước và chất liệu tổng hợp.

Trong đó, sơn dầu là phương tiện quan trọng để bà diễn đạt những hình tượng động vật và phong cảnh giàu sắc màu.

Khả năng sử dụng lớp màu dày mỏng, những nét cọ trực tiếp và sự pha trộn sắc độ cho phép nghệ sĩ tạo nên các bề mặt có nhịp điệu linh hoạt.

Trong nhiều tác phẩm, hình thể không được khép kín bằng đường viền hoàn toàn rõ ràng.

Thay vào đó, những nét cọ và mảng màu cùng góp phần xác định cấu trúc.

Sự tương phản giữa các vùng màu tạo nên chuyển động thị giác, khiến nhân vật và cảnh vật có cảm giác sinh động.

Ở các sáng tác khác, bà có thể sử dụng nét vẽ mềm hơn để diễn tả thiên nhiên, mặt nước và ánh sáng.

Đáng chú ý là tính phóng khoáng trong thao tác không làm mất đi khả năng tổ chức bố cục.

Các nhân vật, đồ vật và khoảng trống vẫn được sắp xếp để tạo nên nhịp điệu chung.

Chất liệu vì thế trở thành một phần trực tiếp của cảm xúc, thay vì chỉ là công cụ để tái hiện hình ảnh.

​

Một cuộc đời song hành giữa sáng tác và giáo dục

Không chỉ được biết đến qua tác phẩm, Đặng Thị Dương còn có những đóng góp đáng chú ý trong lĩnh vực giáo dục mỹ thuật.

Trong hơn hai thập niên giảng dạy tại Trường Đại học Mỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh, bà tham gia đào tạo các thế hệ sinh viên, đồng thời đảm nhiệm nhiều công việc quản lý chuyên môn.

Đây là một phương diện quan trọng khi nhìn nhận toàn bộ sự nghiệp nghệ sĩ.

Giá trị của một người họa sĩ không chỉ được xác định qua những tác phẩm đã hoàn thành.

Trong môi trường giáo dục, kinh nghiệm tạo hình, phương pháp sáng tạo và những quan niệm về nghệ thuật còn có thể được truyền đạt đến các thế hệ tiếp theo.

Đối với Đặng Thị Dương, hoạt động giảng dạy song hành cùng sáng tác trong một thời gian dài.

Điều này cho thấy sự gắn bó bền bỉ của bà với đời sống mỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh, không chỉ ở vai trò một nghệ sĩ cá nhân mà còn như một thành viên tích cực của cộng đồng nghề nghiệp.

Bên cạnh đó, bà dành nhiều tâm huyết cho các hoạt động kết nối nghệ sĩ nữ.

Việc tham gia các tổ chức mỹ thuật trong nước và quốc tế góp phần mở rộng cơ hội giao lưu, triển lãm và giới thiệu tác phẩm của phụ nữ Việt Nam đến công chúng nước ngoài.

Đây là một đóng góp cần được ghi nhận bên cạnh các thành tựu nghệ thuật cá nhân.

​

Những cuộc triển lãm và hành trình giao lưu quốc tế

Từ đầu thập niên 1990, Đặng Thị Dương thường xuyên tham gia các hoạt động triển lãm của Hội Mỹ thuật Việt Nam và Hội Mỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh.

Bà có tác phẩm góp mặt tại Triển lãm Mỹ thuật Toàn quốc các năm 1995 và 2010, cùng nhiều hoạt động mỹ thuật khu vực.

Ở lĩnh vực giao lưu quốc tế, bà từng giới thiệu tác phẩm tại Pháp, Singapore, Hàn Quốc, Thái Lan, Malaysia, Trung Quốc, Hoa Kỳ và một số quốc gia khác.

Đặc biệt, bà tham gia các chương trình trao đổi của mạng lưới họa sĩ nữ quốc tế, góp phần giới thiệu nghệ thuật Việt Nam ra thế giới.

Năm 2012, với sự hỗ trợ của Hội Mỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh, Đặng Thị Dương tham gia tổ chức một triển lãm quốc tế tại Việt Nam, thu hút hơn 120 nghệ sĩ đến từ khoảng 20 quốc gia và vùng lãnh thổ.

Sự kiện cho thấy một phương diện khác trong hoạt động của bà: không chỉ sáng tác cho bản thân, nghệ sĩ còn tham gia xây dựng những kết nối văn hóa giữa các cộng đồng mỹ thuật.

​

“Hai đường thẳng song song – Một điểm đến”: Cuộc đối thoại nghệ thuật năm 2026

Ngày 26 tháng 2 năm 2026, triển lãm Hai đường thẳng song song – Một điểm đến khai mạc tại Hội Mỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh, giới thiệu gần 100 tác phẩm của hai họa sĩ Phan Oánh và Đặng Thị Dương.

Đây là triển lãm chung lần thứ ba của hai nghệ sĩ, sau những cuộc trưng bày tại Paris năm 1996 và Bảo tàng Mỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh năm 2009.

Phan Oánh, người bạn đời của Đặng Thị Dương, được biết đến với các sáng tác gắn với ký ức chiến tranh, lịch sử và những trải nghiệm của người lính.

Trong khi đó, Đặng Thị Dương giới thiệu 28 tác phẩm sơn dầu cùng một số sáng tác bằng màu nước và chất liệu tổng hợp, tập trung vào dòng sông, đàn ngựa và những hình tượng giàu tính tưởng tượng.

Hai thế giới hội họa có những khác biệt rõ rệt.

Một bên hướng về những ký ức lịch sử mang màu sắc trầm lắng, suy tư.

Bên kia lại mở ra không gian tươi sáng, hồn nhiên với những đàn ngựa, con thuyền, cánh cò và vầng trăng.

Tuy nhiên, sự khác biệt ấy không làm hai nghệ sĩ tách rời nhau.

Ngược lại, chúng tạo nên một cuộc đối thoại về cách con người lưu giữ những trải nghiệm đã qua.

Ký ức chiến tranh và ký ức đời thường đều là những phần quan trọng của lịch sử cá nhân.

Một người nghệ sĩ có thể lưu giữ quá khứ bằng những chân dung đồng đội.

Người khác lại lựa chọn ghi nhớ dòng sông, những con vật và những khoảnh khắc bình yên.

Cả hai đều cho thấy hội họa có khả năng chuyển hóa những trải nghiệm sống thành ngôn ngữ hình ảnh mang ý nghĩa lâu dài.

​

Những tác phẩm được lưu giữ trong các bộ sưu tập

Bên cạnh các triển lãm, tác phẩm Đặng Thị Dương còn được ghi nhận trong các bộ sưu tập công cộng.

Trong đó, Rừng tràm mùa nước nổi, sơn dầu, kích thước 90 × 120 cm, được Bảo tàng Mỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh sưu tập.

Tác phẩm Tràm chim, chất liệu tổng hợp, kích thước 80 × 200 cm, được Hội Mỹ thuật Việt Nam lưu giữ.

Ngoài ra, Nước ngọt cho đảo Bình Ba, sơn dầu, kích thước 120 × 140 cm, được ghi nhận trong bộ sưu tập của Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam.

Những tác phẩm này cho thấy phạm vi đề tài của bà không chỉ giới hạn trong thế giới ngựa và dòng sông Vàm Thuật.

Thiên nhiên miền Tây Nam Bộ, những vùng đất ngập nước, môi trường sinh thái và các câu chuyện về đời sống xã hội cũng là những nguồn cảm hứng quan trọng.

Sự hiện diện trong các bộ sưu tập công cộng góp phần khẳng định giá trị tư liệu và nghệ thuật của những sáng tác ấy trong bối cảnh mỹ thuật Việt Nam hiện đại.

​

Giá trị nghệ thuật và góc nhìn sưu tập

Đối với những người nghiên cứu và sưu tập mỹ thuật Việt Nam, tác phẩm Đặng Thị Dương có thể được nhìn nhận qua nhiều phương diện.

Trước hết là giá trị ký ức đô thị.

Những sáng tác về sông Vàm Thuật lưu giữ cảm nhận của nghệ sĩ đối với một không gian Sài Gòn đang biến đổi theo thời gian.

Thứ hai là tính nhận diện của hình tượng.

Đàn ngựa, những con thuyền, cánh cò, ánh trăng và các sinh vật xuất hiện trong tranh tạo nên một hệ thống hình ảnh có dấu ấn cá nhân.

Thứ ba là ngôn ngữ tạo hình giàu tính biểu hiện.

Màu sắc tươi sáng, sự giản lược hình thể và phương pháp tổ chức bố cục phóng khoáng đem đến một thế giới hội họa khác biệt với các khuynh hướng phong cảnh hiện thực thông thường.

Thứ tư là vai trò của nghệ sĩ trong hoạt động giáo dục và giao lưu mỹ thuật.

Những đóng góp với tư cách Nhà giáo Ưu tú, người tổ chức và kết nối các hoạt động mỹ thuật nữ cũng là những phương diện cần được tính đến khi nghiên cứu toàn bộ sự nghiệp.

Đối với hoạt động sưu tập, từng tác phẩm cần được xem xét trên cơ sở chất lượng nghệ thuật, niên đại, chất liệu, kích thước, tình trạng bảo quản, lịch sử triển lãm và hồ sơ xuất xứ.

Những sáng tác có hình tượng ngựa hoặc dòng sông Vàm Thuật mang tính đại diện đáng chú ý cho thế giới nghệ thuật của bà, nhưng không vì thế mà các đề tài phong cảnh, thiên nhiên hoặc đời sống khác kém giá trị.

Điều quan trọng là khả năng xác định vị trí của từng tác phẩm trong hành trình sáng tạo.

Giá trị nghệ thuật lâu dài không nên được đánh đồng với mức giá giao dịch hoặc sự phổ biến nhất thời của một đề tài.

Một bộ sưu tập có định hướng nghiên cứu cần quan tâm đến tính đại diện, chất lượng hội họa và hồ sơ nguyên gốc của từng tác phẩm.

​

Giữ lại những điều đẹp đẽ đã đi qua

Điều làm nên sức hấp dẫn trong hội họa Đặng Thị Dương không chỉ là màu sắc tươi vui hay những hình tượng ngựa được thể hiện bằng trí tưởng tượng.

Quan trọng hơn là khả năng chuyển hóa những ký ức bình dị thành một thế giới nghệ thuật có đời sống riêng.

Dòng sông Vàm Thuật vẫn chảy, nhưng cảnh quan hai bên bờ đã thay đổi.

Những bến tắm ngựa, những chiếc thuyền và những sinh hoạt từng quen thuộc không còn nguyên vẹn như trước.

Tuy nhiên, trong ký ức người nghệ sĩ, chúng vẫn tiếp tục tồn tại.

Qua màu sắc và đường nét, những con ngựa lại rong chơi, dòng sông hiện lên dưới ánh trăng, những cánh cò bay qua mặt nước và những câu chuyện của một Sài Gòn đã xa tiếp tục được kể bằng hội họa.

Ở đây, nghệ thuật không chỉ là sự ghi chép những gì đã mất.

Nó còn là khả năng trao cho ký ức một hình thức tồn tại mới.

Đặng Thị Dương không cố gắng phục dựng quá khứ bằng sự chính xác tuyệt đối.

Bà nhìn lại quá khứ bằng tình yêu, trí tưởng tượng và một tinh thần lạc quan hiếm thấy.

Chính điều đó khiến tranh của bà có thể vừa mang vẻ đẹp cổ tích, vừa lưu giữ những cảm xúc rất thật của đời sống.

Đối với Luala Gallery, Đặng Thị Dương là một nữ họa sĩ đáng chú ý của mỹ thuật Việt Nam hiện đại và đương đại, người đã xây dựng một ngôn ngữ hội họa riêng từ thiên nhiên, ký ức Sài Gòn và những hình tượng động vật giàu sức biểu cảm. Sự nghiệp của bà không chỉ phản ánh hành trình sáng tạo bền bỉ của một nghệ sĩ, mà còn cho thấy khả năng đặc biệt của hội họa trong việc gìn giữ những vẻ đẹp bình dị của đời sống bằng một tinh thần hồn nhiên, nhân ái và đầy sức sống.

​

LUALA GALLERY
Vietnamese Modern & Contemporary Art