ĐINH QUÂN (1964)

Từ hình tượng người phụ nữ đến những chiều không gian mới của sơn mài Việt Nam

Trong tiến trình mỹ thuật Việt Nam hiện đại và đương đại, Đinh Quân là một trong những nghệ sĩ có hành trình sáng tạo nổi bật trên chất liệu sơn mài. Khởi đầu từ những hình tượng người phụ nữ giàu chất thơ, mang vẻ đẹp huyền ảo và siêu thực, ông từng bước mở rộng ngôn ngữ hội họa sang biểu hiện, trừu tượng và những thử nghiệm vật liệu mang tính tiên phong. Qua hơn ba thập niên sáng tác, Đinh Quân cho thấy sơn mài không chỉ là di sản của kỹ thuật hội họa truyền thống, mà còn là một phương tiện biểu đạt giàu khả năng đổi mới, có thể đối thoại với tư duy nghệ thuật đương đại.

​

Từ Hải Phòng đến hành trình khám phá sơn mài

Họa sĩ Đinh Quân sinh năm 1964 tại Hải Phòng. Ông tốt nghiệp Trường Đại học Mỹ thuật Hà Nội năm 1990, chuyên ngành sơn mài.

Trưởng thành trong giai đoạn Việt Nam bước vào công cuộc Đổi mới, Đinh Quân thuộc thế hệ nghệ sĩ có điều kiện tiếp cận một môi trường sáng tạo đang từng bước mở rộng cả về tư duy thẩm mỹ lẫn cơ hội giao lưu quốc tế.

Được đào tạo bài bản về sơn mài, ông sớm nhận thấy những khả năng biểu đạt đặc biệt của chất liệu này. Những lớp sơn chồng phủ, quá trình mài để làm lộ màu sắc bên dưới cùng sự tương tác giữa vàng, bạc, sắc son và các thành phần vật liệu tạo nên một phương pháp sáng tạo khác biệt với hội họa sơn dầu thông thường.

Tuy nhiên, thay vì chỉ tiếp nối những hình thức sơn mài đã được xác lập, Đinh Quân lựa chọn con đường thử nghiệm.

Ngay từ thập niên 1990, ông đã tìm cách vượt ra khỏi những quy chuẩn quen thuộc về kỹ thuật, đề tài và phương pháp xử lý bề mặt.

Những sáng tác thời kỳ đầu nhanh chóng thu hút sự quan tâm của các phòng tranh và nhà sưu tập trong nước, quốc tế.

Triển lãm cá nhân Hiện thực và ảo tưởng tại Hà Nội năm 1997 đánh dấu một bước quan trọng trong hành trình khẳng định ngôn ngữ nghệ thuật của ông.

Từ đó, Đinh Quân từng bước xây dựng một sự nghiệp gắn liền với sơn mài, nhưng không ngừng thay đổi quan niệm về chính chất liệu mà mình theo đuổi.

​

Người phụ nữ – Hình tượng trung tâm của một thế giới siêu thực

Trong giai đoạn đầu sự nghiệp, Đinh Quân được biết đến rộng rãi với những bức sơn mài về phụ nữ.

Nhân vật nữ trong tranh ông thường mang vóc dáng thanh mảnh, khuôn mặt trái xoan, cổ dài, cánh tay mềm mại và những chuyển động cơ thể được cách điệu rõ rệt.

Họ có thể xuất hiện trong tà áo dài, bên một đóa sen, dưới vầng trăng hoặc giữa không gian được bao phủ bởi sắc đỏ, đen và ánh vàng kim.

Đây không phải những chân dung hướng đến sự chính xác về giải phẫu hay việc tái hiện diện mạo của một cá nhân cụ thể.

Đinh Quân chủ động kéo dài hình thể, giản lược chi tiết và tổ chức nhân vật trong một không gian mang tính biểu tượng.

Những người phụ nữ ấy có vẻ đẹp vừa gần gũi vừa xa xăm, khi dịu dàng, kín đáo, lúc mạnh mẽ và có phần huyền bí.

Trong một số tác phẩm, gương mặt gần như bất động, đôi mắt khép hờ hoặc hướng về khoảng không vô định. Đường nét cơ thể được uốn cong thành những nhịp điệu trang trí, khiến nhân vật tồn tại giữa ranh giới của con người thực và một hình tượng trong tưởng tượng.

Hình tượng người phụ nữ, vì thế, không chỉ đại diện cho vẻ đẹp hình thể.

Thông qua nhân vật nữ, nghệ sĩ gợi mở những suy tưởng về tình yêu, ký ức, tình mẫu tử, sức sống và mối quan hệ giữa con người với thế giới tinh thần.

Ở Đinh Quân, vẻ đẹp của người phụ nữ không tách rời những trải nghiệm phức tạp của đời sống.

Chính sự kết hợp giữa tính nữ, cảm xúc và không gian siêu thực đã tạo nên dấu ấn đặc biệt cho hội họa của ông trong thập niên 1990 và những năm đầu thế kỷ XXI.

​

Sơn mài và sự giải phóng khỏi những giới hạn truyền thống

Một phương diện quan trọng trong nghệ thuật Đinh Quân là quá trình nghiên cứu và biến đổi kỹ thuật sơn mài.

Trong lịch sử mỹ thuật Việt Nam, sơn mài đã phát triển từ kỹ thuật sơn thủ công truyền thống thành một chất liệu hội họa độc lập, đặc biệt từ những thử nghiệm của các nghệ sĩ Trường Mỹ thuật Đông Dương trong thế kỷ XX.

Sơn mài truyền thống đòi hỏi sự hiểu biết sâu sắc về vật liệu, quy trình phủ sơn, thời gian khô, kỹ thuật mài và cách tổ chức những lớp màu.

Đối với Đinh Quân, nền tảng ấy không phải một hệ thống quy tắc bất biến.

Ông xem sơn mài như một không gian có thể liên tục được mở rộng thông qua thực nghiệm.

Bên cạnh sơn ta, vàng, bạc và các vật liệu quen thuộc, nghệ sĩ đã nghiên cứu việc kết hợp những chất liệu tổng hợp nhằm tạo nên các hiệu ứng bề mặt, sắc độ và cấu trúc mới.

Những thử nghiệm ấy làm thay đổi không chỉ vẻ ngoài mà cả cách người xem tiếp cận tác phẩm.

Bề mặt tranh có thể trở nên dày, thô ráp, rạn nứt, trong suốt hoặc phát sáng theo những cách khác nhau.

Các lớp vật chất được tổ chức để tạo nên cảm giác về chiều sâu, sự chuyển động và những quan hệ không gian không còn hoàn toàn phụ thuộc vào hình tượng.

Trong quá trình này, sơn mài dần vượt khỏi vai trò của một kỹ thuật thể hiện để trở thành chính đối tượng nghiên cứu của nghệ thuật.

Nghệ sĩ không chỉ đặt câu hỏi mình sẽ vẽ hình ảnh gì, mà còn quan tâm đến việc vật liệu có thể tạo ra những trạng thái thị giác và cảm xúc nào.

Đó là bước chuyển quan trọng trong hành trình sáng tạo của Đinh Quân.

​

Khi hình thể bắt đầu tan rã

Sau giai đoạn thành công với những hình tượng phụ nữ mang tính biểu hiện lãng mạn, hội họa Đinh Quân dần xuất hiện những biến đổi mạnh mẽ.

Nhân vật không còn luôn giữ được đường nét thanh thoát và cấu trúc ổn định.

Hình thể có thể bị kéo giãn, chồng lấn, biến dạng hoặc hòa tan vào những lớp màu và chất liệu.

Không gian trở nên bất định hơn. Những quan hệ giữa hình và nền, giữa con người và môi trường xung quanh không còn dễ dàng phân định.

Sự thay đổi ấy gắn với quá trình nghệ sĩ hướng sự quan tâm sâu hơn đến những trạng thái phức tạp của đời sống và thế giới nội tâm.

Nếu các sáng tác đầu tiên thường gợi cảm giác lãng mạn, thì ở những giai đoạn sau, ngôn ngữ hội họa có thể trở nên dữ dội, bất ổn hoặc giàu tính đối kháng.

Những nét vẽ và lớp vật liệu tạo nên cảm giác chuyển động mạnh, đôi khi khiến hình tượng như đang bị phân rã trước mắt người xem.

Tuy nhiên, sự biến dạng không nhất thiết là biểu hiện của một quan niệm bi quan.

Nó cũng có thể được nhìn nhận như quá trình phá bỏ những giới hạn cũ, để hình thể không còn chịu sự ràng buộc của cách mô tả thông thường.

Qua đó, Đinh Quân từng bước tiến đến một quan niệm nghệ thuật mới, nơi hình ảnh không còn giữ vai trò trung tâm tuyệt đối và bản thân bề mặt hội họa có khả năng trở thành nơi diễn ra những biến đổi cảm xúc.

​

Từ biểu hình đến trừu tượng

Một trong những chuyển biến quan trọng nhất trong sự nghiệp Đinh Quân là hành trình đi từ hội họa biểu hình sang trừu tượng.

Nếu trong các sáng tác trước đây, người xem vẫn có thể nhận diện nhân vật, cơ thể hoặc những hình tượng cụ thể, thì ở các tác phẩm trừu tượng, điểm tựa ấy dần biến mất.

Hội họa được tổ chức bằng những mảng màu, đường nét, dấu vết vật liệu và cấu trúc không gian không nhất thiết đại diện cho một đối tượng có thật.

Những chuyển động của đường nét có thể gợi liên tưởng đến tự nhiên, cơ thể hoặc các hiện tượng vật lý, nhưng không bị giới hạn trong một cách diễn giải duy nhất.

Ở đây, hình thể trở thành kết quả của quá trình tương tác giữa vật liệu, cảm xúc và ý thức tổ chức bố cục.

Trừu tượng không phải sự từ bỏ hoàn toàn thế giới hiện thực.

Nó là sự chuyển hóa những trải nghiệm về thế giới thành một ngôn ngữ thị giác không còn lệ thuộc vào hình ảnh mô tả.

Điều đáng chú ý là Đinh Quân không đi đến trừu tượng bằng cách cắt đứt đột ngột với quá khứ sáng tạo.

Những yếu tố từng xuất hiện trong tranh biểu hình như nhịp điệu đường cong, sự tương phản màu sắc và khả năng tạo chiều sâu của sơn mài vẫn tiếp tục hiện diện.

Chúng được giải phóng khỏi hình tượng con người để trở thành những yếu tố độc lập.

Chính sự liên tục ấy khiến hành trình phát triển của Đinh Quân có thể được nhìn nhận như một quá trình biến đổi tự nhiên của ngôn ngữ hội họa qua nhiều thập niên.

​

""Thiên khải"" – Từ bóng tối đến những không gian ánh sáng

Triển lãm Thiên khải năm 2023 tại Thành phố Hồ Chí Minh đánh dấu một giai đoạn quan trọng trong quá trình nghiên cứu trừu tượng của Đinh Quân.

Triển lãm giới thiệu hơn 40 tác phẩm sơn mài, trong đó có nhiều sáng tác khổ lớn.

Những bức tranh được tổ chức bằng các lớp màu đậm, những vùng vật chất mang tính chuyển động và các điểm sáng xuất hiện từ chiều sâu bề mặt.

Ở nhiều tác phẩm, các vùng đen lớn tạo nên cảm giác về một không gian không xác định. Những dải màu vàng, cam hoặc ánh kim nổi lên như những nguồn sáng xuất hiện giữa bóng tối.

Người xem có thể liên tưởng đến các hiện tượng thiên nhiên, sự vận động của vật chất hoặc những cấu trúc rộng lớn của vũ trụ.

Nhưng tranh không đưa ra một hình ảnh có ý nghĩa duy nhất.

Sức hấp dẫn nằm ở khả năng mở ra những trải nghiệm thị giác khác nhau tùy theo khoảng cách quan sát, ánh sáng và cảm nhận riêng của mỗi người.

Sự đối lập giữa bóng tối và ánh sáng đồng thời gợi mở những suy tưởng về mất mát, hy vọng và khả năng tái sinh.

Ở giai đoạn này, hội họa Đinh Quân cho thấy sự chuyển hướng rõ rệt từ việc xây dựng hình tượng sang việc kiến tạo những trạng thái không gian và vật chất.

​

“Túc duyên” – Hành trình của nghệ sĩ qua góc nhìn sưu tập

Năm 2024, triển lãm Túc duyên tại Mơ Artspace, Hà Nội, giới thiệu 41 tác phẩm được tuyển chọn từ bộ sưu tập của nhà sưu tập Đỗ Tú Oanh.

Đây là một sự kiện đáng chú ý bởi các tác phẩm được tích lũy trong hơn hai thập niên, phản ánh nhiều thời kỳ khác nhau trong hành trình sáng tác của Đinh Quân.

Thông qua triển lãm, công chúng có cơ hội quan sát sự thay đổi từ những sáng tác biểu hình giàu chất lãng mạn đến các cấu trúc trừu tượng và xu hướng tiết chế hình thể trong giai đoạn sau.

Triển lãm không chỉ cho thấy sự phát triển của một người nghệ sĩ mà còn gợi mở vai trò của nhà sưu tập trong quá trình lưu giữ và giới thiệu lịch sử sáng tạo.

Một bộ sưu tập được hình thành qua thời gian có thể phản ánh những biến chuyển trong phong cách, kỹ thuật và tư tưởng nghệ thuật của tác giả.

Ở góc nhìn ấy, Túc duyên vượt khỏi phạm vi một cuộc trưng bày tác phẩm đơn lẻ.

Nó trở thành một hình thức đối thoại giữa nghệ sĩ, người sưu tập và công chúng, nơi giá trị hội họa được nhìn nhận thông qua cả quá trình sáng tạo lẫn lịch sử tiếp nhận tác phẩm.

​

“Bụi Tinh Vân” – Những giới hạn mới của sơn mài

Cũng trong năm 2024, Đinh Quân giới thiệu triển lãm Bụi Tinh Vân tại Wiking Salon.

Triển lãm gồm 40 tác phẩm sơn mài, đánh dấu một bước phát triển tiếp theo trong nghiên cứu vật liệu và tư duy trừu tượng.

Khác với những giai đoạn sáng tác lấy hình tượng con người làm trung tâm, các tác phẩm trong Bụi Tinh Vân tập trung vào mối quan hệ giữa đường nét, hình khối, cấu trúc và ánh sáng.

Hai xu hướng tạo hình có thể được nhận diện rõ: một bên là những nét vẽ phóng khoáng, gợi tinh thần thủy mặc phương Đông; bên kia là các cấu trúc hình học với đường biên sắc nét và cảm thức không gian gần với nghệ thuật trừu tượng phương Tây.

Những yếu tố ấy không tồn tại tách biệt mà được đặt trong mối quan hệ đối thoại.

Đinh Quân sử dụng sơn ta kết hợp vật liệu tổng hợp, bột ngọc trai và những thành phần có hiệu ứng phát quang để mở rộng khả năng biểu đạt của bề mặt.

Vật chất trong tranh không chỉ phản chiếu ánh sáng mà còn có thể tạo cảm giác ánh sáng xuất hiện từ bên trong.

Các hình khối đôi khi giống như đang trôi nổi trong một không gian không có trọng lực.

Độ sâu không còn được tạo nên bằng phối cảnh truyền thống, mà thông qua sự chồng lớp của chất liệu, sắc độ và tương tác ánh sáng.

Ở đây, sơn mài trở thành phương tiện kiến tạo một không gian thị giác giàu tính thực nghiệm.

Triển lãm cho thấy Đinh Quân đang tiếp tục đẩy xa giới hạn của một chất liệu lâu đời, đưa những kinh nghiệm thủ công truyền thống vào cuộc đối thoại với khoa học vật liệu, hình học và tư duy nghệ thuật đương đại.

​

Sơn mài giữa triết học phương Đông và tư duy tạo hình phương Tây

Một phương diện đáng chú ý trong nghệ thuật Đinh Quân là sự gặp gỡ giữa những cảm thức thẩm mỹ phương Đông và nguyên lý tạo hình hiện đại.

Trong nhiều tác phẩm, nghệ sĩ thể hiện sự quan tâm đến trạng thái biến đổi của sự vật, mối quan hệ giữa hữu hình và vô hình, giữa tĩnh tại và chuyển động.

Các dấu vết, khoảng trống và những lớp vật chất chồng lấn có thể gợi liên tưởng đến quan niệm về vô thường và tính tương thuộc của thế giới.

Tuy nhiên, những liên hệ triết học không khiến hội họa của ông trở thành hình thức minh họa cho một hệ thống tư tưởng có sẵn.

Đinh Quân đồng thời tiếp cận nghệ thuật thông qua những vấn đề thuần túy của hình thức: đường nét, cấu trúc hình học, bề mặt, độ sâu và những phản ứng vật liệu.

Từ đó, tác phẩm có thể được quan sát ở nhiều tầng khác nhau.

Ở tầng trực quan, người xem cảm nhận vẻ đẹp của màu sắc, ánh sáng và kết cấu.

Ở tầng biểu cảm, những chuyển động của vật chất tạo nên cảm giác về năng lượng, sự căng thẳng hoặc trạng thái bình yên.

Ở tầng suy tưởng, tác phẩm gợi mở những câu hỏi về mối quan hệ giữa con người, tự nhiên, thời gian và sự vận động không ngừng của thế giới.

Chính khả năng dung hòa các phương diện ấy làm nên chiều sâu trong những nghiên cứu sơn mài gần đây của Đinh Quân.

​

Vị trí của Đinh Quân trong mỹ thuật Việt Nam đương đại

Trong lịch sử mỹ thuật Việt Nam, sơn mài là một chất liệu có vị trí đặc biệt bởi khả năng kết nối di sản thủ công với tư duy hội họa hiện đại.

Đinh Quân thuộc thế hệ nghệ sĩ tiếp nhận nền tảng truyền thống ấy trong một bối cảnh nghệ thuật đã có nhiều thay đổi.

Ông không phải người đầu tiên đưa sơn mài vào hội họa hiện đại, nhưng những thực hành của ông góp phần mở rộng khả năng biểu đạt của chất liệu trong giai đoạn đương đại.

Từ những hình tượng phụ nữ mang tính siêu thực đến cấu trúc trừu tượng và các thử nghiệm kết hợp vật liệu mới, hành trình của ông phản ánh sự chuyển dịch quan trọng trong tư duy nghệ thuật.

Sơn mài không còn nhất thiết phải gắn với một nhóm đề tài, bảng màu hoặc phương pháp xử lý bề mặt nhất định.

Nó có thể trở thành phương tiện cho hội họa biểu hiện, trừu tượng, những nghiên cứu về ánh sáng và các thử nghiệm liên ngành.

Sự nghiệp Đinh Quân cũng gắn liền với quá trình hội nhập quốc tế của mỹ thuật Việt Nam sau Đổi mới.

Tác phẩm của ông đã được triển lãm tại nhiều quốc gia ở châu Á, châu Âu và châu Mỹ, đồng thời có mặt trong các bộ sưu tập công cộng như Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, Singapore Art Museum và National Art Gallery of Malaysia.

Sự hiện diện ấy góp phần khẳng định khả năng của sơn mài Việt Nam trong việc tham gia vào những cuộc đối thoại rộng lớn hơn của nghệ thuật đương đại quốc tế.

​

Giá trị nghệ thuật và góc nhìn sưu tập

Đối với hoạt động nghiên cứu và sưu tập mỹ thuật Việt Nam, tác phẩm Đinh Quân có thể được tiếp cận qua ba phương diện quan trọng.

Thứ nhất là quá trình phát triển ngôn ngữ nghệ thuật.

Những sáng tác biểu hình về phụ nữ thuộc giai đoạn đầu có ý nghĩa trong việc nhận diện phong cách từng đưa ông đến với công chúng và thị trường nghệ thuật quốc tế.

Các sáng tác biểu hiện và bán trừu tượng cho thấy sự thay đổi về cấu trúc hình thể và quan niệm thẩm mỹ.

Trong khi đó, những tác phẩm trừu tượng gần đây phản ánh một hướng nghiên cứu tập trung hơn vào chất liệu, không gian và những yếu tố thị giác mang tính tự thân.

Thứ hai là đặc điểm của chất liệu.

Đối với tranh sơn mài, chất lượng nghệ thuật không chỉ nằm ở hình ảnh mà còn ở cấu trúc bề mặt, kỹ thuật thực hiện, khả năng kiểm soát vật liệu và sự ổn định lâu dài của tác phẩm.

Thứ ba là lịch sử sáng tác và lưu giữ.

Những tác phẩm có hồ sơ rõ ràng về niên đại, xuất xứ, triển lãm và quá trình sưu tập có thể mang ý nghĩa quan trọng đối với hoạt động nghiên cứu chuyên sâu.

Việc đánh giá tranh Đinh Quân cần đặt tác phẩm trong mối liên hệ với từng giai đoạn sáng tạo, thay vì chỉ dựa trên sự phổ biến của một phong cách hay kết quả giao dịch.

Đặc biệt, các thử nghiệm sử dụng vật liệu tổng hợp cùng sơn ta đặt ra những yêu cầu nghiên cứu riêng về kỹ thuật và bảo quản, bởi đặc tính vật chất của chúng có thể khác với các tác phẩm sơn mài truyền thống.

Sưu tập tranh Đinh Quân, vì vậy, không chỉ là tiếp cận một tên tuổi nghệ thuật mà còn là cơ hội theo dõi hành trình đổi mới của một chất liệu đặc trưng trong mỹ thuật Việt Nam.

​

Một hành trình không ngừng vượt qua chính mình

Điều đáng chú ý trong sự nghiệp Đinh Quân không chỉ là ông đã đi từ biểu hình đến trừu tượng, mà còn ở thái độ liên tục chất vấn những giới hạn của bản thân nghệ thuật.

Khi hình tượng người phụ nữ đã trở thành dấu ấn được công chúng nhận diện, ông không dừng lại ở việc lặp lại một công thức thành công.

Khi các thử nghiệm biểu hiện mở ra những khả năng mới, ông tiếp tục tiến sâu vào nghiên cứu cấu trúc, vật chất và ánh sáng.

Qua mỗi giai đoạn, câu hỏi về sơn mài lại được đặt ra dưới một hình thức khác.

Điều gì xảy ra khi hình thể không còn là trung tâm? Khi bề mặt không chỉ phản chiếu mà còn gợi cảm giác phát sáng từ bên trong? Khi những đường nét và hình khối không cần đại diện cho một đối tượng cụ thể nhưng vẫn có khả năng truyền tải cảm xúc?

Những câu hỏi ấy tạo nên tính liên tục trong hành trình sáng tạo của Đinh Quân.

Ở đó, truyền thống không bị từ bỏ, nhưng cũng không được xem là một giới hạn bất khả thay đổi.

Sơn mài trở thành một chất liệu sống, có khả năng tiếp nhận những kinh nghiệm, phương pháp và tư tưởng mới.

Đối với Luala Gallery, Đinh Quân là một trong những nghệ sĩ tiêu biểu cho tinh thần thực nghiệm và khả năng cách tân của hội họa sơn mài Việt Nam đương đại. Từ vẻ đẹp siêu thực của hình tượng phụ nữ đến những cấu trúc trừu tượng giàu tính vật chất, di sản sáng tạo của ông góp phần chứng minh rằng giá trị của truyền thống không chỉ nằm ở việc gìn giữ những gì đã có, mà còn ở khả năng tiếp tục mở ra những chân trời nghệ thuật chưa từng được khám phá.

​

LUALA GALLERY
Vietnamese Modern & Contemporary Art