NGUYỄN THANH SƠN (1959)

Giữa đại ngàn và cõi tâm linh – Hội họa của ký ức Tây Nguyên

Trong dòng chảy mỹ thuật Việt Nam hiện đại và đương đại, Nguyễn Thanh Sơn là một nghệ sĩ có hành trình sáng tạo đặc biệt, gắn bó sâu sắc với đời sống văn hóa và thế giới tâm linh của Tây Nguyên. Từ tượng nhà mồ, nghi lễ bỏ mả, âm vang cồng chiêng đến những hình tượng mang tính huyền thoại, ông đã kiến tạo một ngôn ngữ hội họa riêng, nơi hiện thực và siêu thực, con người và thần linh, ký ức và sự tưởng tượng cùng tồn tại. Hội họa Nguyễn Thanh Sơn không chỉ phản ánh tình yêu đối với vùng đất nơi ông trưởng thành, mà còn gợi mở những suy tưởng về sự sống, cái chết và sự biến đổi của những giá trị văn hóa truyền thống.

​

Từ Pleiku và những ký ức đầu đời

Họa sĩ Nguyễn Thanh Sơn sinh năm 1959 tại Pleiku, Gia Lai. Ông trưởng thành trong môi trường văn hóa Tây Nguyên, nơi đời sống cộng đồng, những nghi lễ truyền thống và mối quan hệ giữa con người với thiên nhiên có ảnh hưởng sâu sắc đến cảm thức nghệ thuật của ông.

Thời niên thiếu, gia đình ông sinh sống tại làng Kép, một không gian gần gũi với đời sống của người Bahnar. Những lễ bỏ mả, tiếng cồng chiêng, những đêm lửa và các pho tượng nhà mồ để lại trong ông những ấn tượng thị giác mạnh mẽ.

Đối với Nguyễn Thanh Sơn, đó không đơn thuần là những hình ảnh văn hóa được quan sát từ bên ngoài.

Chúng dần trở thành một phần của ký ức cá nhân, một thế giới tinh thần mà ông tiếp tục khám phá qua nhiều thập niên sáng tác.

Từ khoảng năm 1980, ông tham gia các lớp học vẽ và sáng tác do ngành văn hóa Gia Lai tổ chức. Người thầy đầu tiên có ảnh hưởng quan trọng đến hành trình nghệ thuật của ông là họa sĩ Xu Man, một trong những gương mặt tiêu biểu của mỹ thuật Tây Nguyên.

Xu Man không chỉ trao cho người học những kiến thức cơ bản về tạo hình, mà còn truyền cảm hứng về cách tiếp cận nghệ thuật xuất phát từ chính đời sống văn hóa bản địa.

Sau giai đoạn học tập ban đầu, Nguyễn Thanh Sơn tiếp tục theo học tại Trường Cao đẳng Mỹ thuật Huế và hoàn thành chương trình đào tạo năm 1987.

Rời Huế, ông vào Thành phố Hồ Chí Minh lập nghiệp, bắt đầu một hành trình sáng tạo độc lập trong bối cảnh mỹ thuật Việt Nam đang từng bước đổi mới.

Điều đáng chú ý là dù sống xa quê hương, Tây Nguyên vẫn trở thành nguồn cảm hứng xuyên suốt và gần như duy nhất trong nghệ thuật của ông.

Khoảng cách địa lý không khiến ký ức phai nhạt. Ngược lại, những lần trở về Pleiku càng làm sâu sắc thêm sự gắn bó của người họa sĩ với vùng đất này.

​

Khi Tây Nguyên không chỉ là một đề tài

Trong lịch sử mỹ thuật Việt Nam, Tây Nguyên đã trở thành nguồn cảm hứng cho nhiều thế hệ nghệ sĩ.

Thiên nhiên hùng vĩ, những ngôi nhà rông, lễ hội, trang phục truyền thống và đời sống lao động của các cộng đồng bản địa thường xuất hiện trong tranh với vẻ đẹp giàu tính mô tả.

Tuy nhiên, Nguyễn Thanh Sơn lựa chọn một cách tiếp cận khác.

Ông không đặt trọng tâm vào việc tái hiện hình ảnh bên ngoài của Tây Nguyên, mà hướng sự quan tâm đến những tầng sâu văn hóa và tinh thần.

Những gì xuất hiện trong tranh ông thường không hoàn toàn thuộc về thế giới có thể nhìn thấy.

Đó có thể là hình tượng một con người đối diện với linh hồn tổ tiên, những pho tượng nhà mồ như đang chuyển động hoặc một không gian nghi lễ nơi ranh giới giữa người sống và người chết trở nên mơ hồ.

Trong hội họa Nguyễn Thanh Sơn, Tây Nguyên không chỉ là địa điểm địa lý.

Nó trở thành một miền ký ức và một thế giới biểu tượng, nơi những kinh nghiệm văn hóa được chuyển hóa thành hình ảnh mang tính siêu thực.

Đây cũng là đặc điểm làm nên sự khác biệt của ông so với những cách thể hiện Tây Nguyên theo khuynh hướng phong cảnh hoặc sinh hoạt hiện thực.

​

Tượng nhà mồ và cuộc đối thoại giữa hai thế giới

Một trong những hình tượng quan trọng nhất trong nghệ thuật Nguyễn Thanh Sơn là tượng nhà mồ.

Trong văn hóa của một số cộng đồng dân tộc Tây Nguyên, tượng nhà mồ gắn liền với những quan niệm về cái chết, sự chia ly, vòng đời và mối liên hệ giữa người đã khuất với cộng đồng người sống.

Các pho tượng có thể mang hình dáng con người hoặc động vật, với những biểu cảm và tư thế giàu tính biểu tượng.

Trong tranh Nguyễn Thanh Sơn, những hình tượng ấy không chỉ xuất hiện như những hiện vật điêu khắc truyền thống.

Chúng được trao cho một sự sống thị giác mới.

Đôi mắt lớn, khuôn miệng mở rộng, những hình thể đứng bất động hoặc chuyển động trong bóng tối khiến tượng nhà mồ trở thành các nhân vật của một thế giới vừa thực vừa huyền ảo.

Có những tác phẩm, hình tượng con người được bao quanh bởi nhiều gương mặt hoặc các dấu hiệu gợi liên tưởng đến linh hồn tổ tiên.

Ở những sáng tác khác, các nhân vật xuất hiện cùng động vật, những dòng chảy hoặc các cấu trúc mang tính nghi lễ.

Những hình ảnh ấy tạo nên cảm giác về một cuộc đối thoại không có lời giữa các thế hệ và giữa những thế giới tồn tại trong ký ức văn hóa.

Từ góc nhìn tạo hình, tượng nhà mồ cũng mang đến cho nghệ sĩ một hệ thống hình thể đặc biệt.

Sự giản lược, tính trực diện và khả năng biểu đạt bằng những đường nét thô mộc trở thành nguồn cảm hứng quan trọng cho việc xây dựng nhân vật.

Tuy nhiên, Nguyễn Thanh Sơn không đơn thuần sao chép nghệ thuật điêu khắc dân gian.

Ông tái cấu trúc các hình tượng bằng bố cục hội họa, màu sắc, ánh sáng và những liên tưởng cá nhân, đưa chúng vào một thế giới nghệ thuật có ngôn ngữ riêng.

​

Giao cảm âm dương – Chủ đề xuyên suốt sự nghiệp

Nếu cần lựa chọn một khái niệm để tiếp cận hội họa Nguyễn Thanh Sơn, đó có lẽ là sự giao cảm giữa các cõi tồn tại.

Trong ký ức của nghệ sĩ, nghi lễ bỏ mả không chỉ là một sự kiện cộng đồng.

Đó còn là trải nghiệm đặc biệt về thời gian và sự chuyển tiếp.

Những điệu múa, tiếng cồng chiêng và ánh lửa trong đêm tạo nên một không gian nơi con người tưởng như có thể cảm nhận sự hiện diện của thế giới vô hình.

Khi đêm dần về sáng, những pho tượng nhà mồ xuất hiện giữa ánh lửa tàn, mang đến cảm giác vừa gần gũi vừa huyền bí.

Những trải nghiệm ấy trở thành một nguồn cảm hứng sâu sắc trong sáng tác của Nguyễn Thanh Sơn.

Các tác phẩm như Giao cảm âm dương, Giao cảm giữa đất và người, Hành trình âm dương, Người thiêng và Nỗi niềm trên đất thiêng cho thấy sự nhất quán trong mối quan tâm của ông.

Ở đây, âm và dương không đơn giản được thể hiện như hai thế giới đối lập.

Chúng xuất hiện trong một mối quan hệ liên tục, nơi sự sống và cái chết, hiện diện và vắng mặt, hữu hình và vô hình có khả năng tác động lẫn nhau.

Thông qua hình tượng và bố cục, nghệ sĩ tạo nên một cảm giác về sự đồng hiện của nhiều lớp thời gian.

Quá khứ không hoàn toàn biến mất mà tiếp tục tồn tại trong những ký ức, nghi lễ và biểu tượng của cộng đồng.

Hội họa, theo nghĩa ấy, trở thành phương tiện giúp những trải nghiệm văn hóa khó nắm bắt bằng ngôn từ được chuyển hóa thành hình ảnh.

​

Một ngôn ngữ hội họa giàu tính siêu thực

Một đặc điểm nổi bật trong sáng tác Nguyễn Thanh Sơn là khuynh hướng siêu thực.

Tuy nhiên, tính siêu thực trong nghệ thuật của ông không nhất thiết xuất phát từ việc mô phỏng những phương pháp của hội họa siêu thực phương Tây.

Nó được hình thành từ trải nghiệm văn hóa và thế giới tưởng tượng gắn với Tây Nguyên.

Trong nhiều tác phẩm, con người, động vật và những hình tượng có nguồn gốc từ tượng nhà mồ có thể xuất hiện trong cùng một không gian không tuân theo logic đời sống thông thường.

Những nhân vật được phóng lớn hoặc thu nhỏ, các bộ phận cơ thể được cách điệu, trong khi ánh sáng và hình thể đôi khi tạo cảm giác về một thế giới vượt khỏi quy luật vật lý.

Sự biến đổi ấy mở ra khả năng biểu đạt những trạng thái tinh thần phức tạp.

Một gương mặt có thể gợi cảm giác đau thương, kinh ngạc hoặc khẩn cầu. Một nhóm nhân vật xuất hiện như đang tham gia vào nghi lễ vô hình. Những động vật nhỏ bé đôi khi trở thành dấu hiệu của một sự hiện diện bí ẩn.

Đối với Nguyễn Thanh Sơn, hình ảnh không chỉ cần được nhận diện mà còn phải có khả năng gợi lên những cảm xúc và liên tưởng.

Hội họa vì thế không dừng lại ở việc ghi chép đời sống mà hướng tới một hình thức hiện thực khác: hiện thực của ký ức, niềm tin và những trải nghiệm tinh thần.

​

Màu sắc, ánh sáng và bầu không khí huyền thoại

Trong các tác phẩm tiêu biểu của Nguyễn Thanh Sơn, màu sắc giữ vai trò quan trọng trong việc kiến tạo không gian cảm xúc.

Những gam đỏ, đen, nâu, vàng đất và các sắc độ trầm thường xuất hiện cùng những điểm sáng có tính tương phản mạnh.

Sắc đỏ có thể gợi liên tưởng đến đất bazan, ánh lửa hoặc sự chuyển động của nghi lễ.

Màu đen và những sắc độ tối tạo nên chiều sâu, khiến nhân vật như xuất hiện từ một không gian không xác định.

Những vùng sáng trên gương mặt hoặc hình thể làm nổi bật biểu cảm, đồng thời tạo nên cảm giác về một sự hiện diện mang tính tinh thần.

Đáng chú ý là không gian trong tranh Nguyễn Thanh Sơn nhiều khi không được xây dựng theo phối cảnh tự nhiên.

Hình thể có thể được xếp chồng, phân tầng hoặc tổ chức theo những quan hệ biểu tượng.

Một nhân vật ở trung tâm có thể được bao quanh bởi các khuôn mặt, con vật hay những dấu hiệu mang tính nghi lễ.

Cách tổ chức ấy khiến bố cục gần với một không gian tâm tưởng hơn là cảnh vật cụ thể.

Màu sắc và ánh sáng, vì thế, trở thành những yếu tố góp phần chuyển hóa hình ảnh văn hóa thành trải nghiệm thẩm mỹ.

​

Giữa ký ức truyền thống và những biến đổi của đời sống hiện đại

Một trong những chiều sâu đáng chú ý nhất trong hội họa Nguyễn Thanh Sơn là nỗi trăn trở trước sự thay đổi của đời sống văn hóa Tây Nguyên.

Trong nhiều thập niên, quá trình đô thị hóa và những biến chuyển kinh tế, xã hội đã làm thay đổi môi trường sinh hoạt của các cộng đồng bản địa.

Những nghi lễ, vật dụng, trang phục và hình thức tổ chức đời sống truyền thống đứng trước nguy cơ bị thu hẹp hoặc biến đổi.

Đối với Nguyễn Thanh Sơn, sự thay đổi ấy không chỉ là một hiện tượng xã hội được quan sát từ bên ngoài.

Nó gắn liền với ký ức cá nhân và những hình ảnh đã hình thành nên thế giới tinh thần của ông.

Bởi vậy, tranh Nguyễn Thanh Sơn thường mang một sắc thái trầm lắng, đôi khi phảng phất nỗi buồn và sự tiếc nuối.

Những tượng nhà mồ không chỉ đại diện cho tín ngưỡng mà còn có thể được nhìn nhận như chứng nhân của một thế giới văn hóa đang đổi thay.

Các nhân vật hiện diện trong tranh như đang cố gìn giữ mối liên hệ với những giá trị đã tạo nên căn tính cộng đồng.

Ở phương diện này, nghệ thuật Nguyễn Thanh Sơn vượt khỏi chức năng thẩm mỹ thuần túy.

Nó trở thành một hình thức suy tưởng về ký ức văn hóa, về sự mong manh của truyền thống trước những biến đổi không ngừng của đời sống.

Tuy nhiên, cần nhìn nhận các tác phẩm như cách diễn giải cá nhân của nghệ sĩ, chứ không phải những tư liệu dân tộc học có khả năng thay thế việc nghiên cứu trực tiếp các cộng đồng bản địa.

Chính sự phân biệt này cho phép đánh giá nghệ thuật Nguyễn Thanh Sơn một cách đầy đủ: vừa có giá trị thẩm mỹ, vừa gợi mở những câu hỏi văn hóa rộng lớn.

​

Từ ảnh hưởng của Xu Man đến bản sắc nghệ thuật độc lập

Trong hành trình sáng tác Nguyễn Thanh Sơn, họa sĩ Xu Man giữ một vị trí đặc biệt.

Là một nghệ sĩ người Bahnar có ảnh hưởng quan trọng đối với mỹ thuật Tây Nguyên, Xu Man đã mang đời sống buôn làng, những hình tượng lao động và sinh hoạt cộng đồng vào hội họa bằng một ngôn ngữ tạo hình giàu tính bản địa.

Đối với Nguyễn Thanh Sơn, người thầy không chỉ trao truyền kiến thức mỹ thuật mà còn góp phần khơi mở một cách nhìn nghệ thuật xuất phát từ đời sống thực tế.

Tuy nhiên, giữa hai nghệ sĩ tồn tại những khác biệt đáng chú ý.

Nếu Xu Man được biết đến với những hình tượng gắn bó trực tiếp với đời sống cộng đồng, lao động và lịch sử, thì Nguyễn Thanh Sơn đi sâu hơn vào thế giới tâm linh, biểu tượng và những trải nghiệm mang tính siêu thực.

Ở ông, tượng nhà mồ và các nghi lễ truyền thống trở thành điểm khởi đầu cho những suy tưởng về con người và sự tồn tại.

Sự khác biệt ấy cho thấy ảnh hưởng nghệ thuật không nhất thiết dẫn đến việc lặp lại phong cách.

Ngược lại, một người học trò có thể tiếp nhận tinh thần sáng tạo của người thầy để phát triển con đường riêng.

Năm 2025, nhân dịp kỷ niệm 100 năm ngày sinh Xu Man, Nguyễn Thanh Sơn thực hiện một bức chân dung sơn dầu về người thầy, kích thước 70 × 70 cm, và trao tặng Bảo tàng Pleiku.

Hành động ấy không chỉ thể hiện sự tri ân cá nhân mà còn cho thấy mối liên hệ bền vững giữa những thế hệ nghệ sĩ gắn bó với mỹ thuật Tây Nguyên.

​

Hoạt động triển lãm và sự ghi nhận nghệ thuật

Từ đầu thập niên 1990, Nguyễn Thanh Sơn bắt đầu giới thiệu tác phẩm rộng rãi đến công chúng.

Triển lãm cá nhân đầu tiên được tổ chức năm 1991 tại Thành phố Hồ Chí Minh. Những năm tiếp theo, ông tiếp tục có các triển lãm cá nhân và tham gia nhiều hoạt động mỹ thuật trong nước, quốc tế.

Tác phẩm của ông từng được giới thiệu tại Nhật Bản, Bỉ, Pháp, Singapore, Australia và nhiều quốc gia khác.

Một trong những dấu mốc đáng chú ý là triển lãm Man & Woman do H&S Art Gallery tổ chức, giới thiệu tại Thành phố Hồ Chí Minh năm 1997, Paris cuối năm 1997 và Brussels đầu năm 1998.

Năm 2003, tác phẩm Giao cảm âm dương, chất liệu tổng hợp, được trao giải A tại triển lãm mỹ thuật khu vực VI tổ chức ở Bảo tàng Mỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh.

Nguyễn Thanh Sơn cũng nhận được nhiều giải thưởng của Hội Mỹ thuật Việt Nam trong các năm 1996, 1997, 2002, 2003 và 2004.

Ông là hội viên Hội Mỹ thuật Việt Nam và Hội Mỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh.

Tác phẩm của ông được ghi nhận trong bộ sưu tập của Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam cùng các bộ sưu tập tư nhân trong nước và quốc tế.

Những hoạt động ấy cho thấy hội họa Nguyễn Thanh Sơn đã vượt khỏi phạm vi một đề tài địa phương để tiếp cận công chúng rộng lớn hơn, trong đó có những người xem không trực tiếp thuộc về không gian văn hóa Tây Nguyên.

​

Giá trị nghệ thuật và góc nhìn sưu tập

Đối với hoạt động nghiên cứu và sưu tập mỹ thuật Việt Nam, Nguyễn Thanh Sơn là một nghệ sĩ đáng chú ý bởi tính nhất quán trong chủ đề và sự độc lập của ngôn ngữ tạo hình.

Trước hết là mối liên hệ sâu sắc với văn hóa Tây Nguyên.

Trong khi nhiều sáng tác về vùng đất này chú trọng phong cảnh và những hình ảnh có tính nhận diện bên ngoài, tranh Nguyễn Thanh Sơn hướng vào ký ức, nghi lễ và những quan niệm về sự sống, cái chết.

Thứ hai là tính biểu tượng của hình tượng.

Tượng nhà mồ, mặt người, động vật và những cấu trúc mang tính nghi lễ được tái tổ chức thành một hệ thống ngôn ngữ thị giác có sức gợi riêng.

Thứ ba là quan niệm sáng tạo mang tính cá nhân.

Nguyễn Thanh Sơn không hướng đến việc sản xuất tác phẩm theo một công thức cố định. Ông từng chia sẻ rằng có những năm chỉ hoàn thành một hoặc hai tác phẩm, thậm chí không có tác phẩm mới, bởi mỗi sáng tác cần quá trình tích lũy cảm xúc và suy tưởng.

Đối với người sưu tập, điều này cho thấy tầm quan trọng của việc nghiên cứu từng tác phẩm trong mối liên hệ với toàn bộ hành trình sáng tạo của nghệ sĩ.

Giá trị của tranh Nguyễn Thanh Sơn cần được xem xét thông qua chất lượng tạo hình, niên đại, chất liệu, kích thước, lịch sử triển lãm, tình trạng bảo quản và hồ sơ nguồn gốc.

Những tác phẩm có tính đại diện cao cho hệ thống hình tượng tâm linh Tây Nguyên, đặc biệt khi có lịch sử triển lãm và xuất xứ rõ ràng, có ý nghĩa đáng chú ý đối với việc xây dựng bộ sưu tập nghiên cứu mỹ thuật Việt Nam.

Tuy nhiên, việc đánh giá không nên chỉ dựa vào tên tuổi, kích thước hay số lượng giải thưởng.

Quan trọng hơn là khả năng nhận diện phẩm chất nghệ thuật của từng tác phẩm và vị trí của nó trong toàn bộ sự nghiệp.

​

Một thế giới hội họa được kiến tạo bằng tình yêu và ký ức

Nhìn lại hành trình sáng tạo Nguyễn Thanh Sơn, điều gây ấn tượng sâu sắc không chỉ là sự nhất quán của đề tài Tây Nguyên.

Đó còn là khả năng biến những trải nghiệm văn hóa thời niên thiếu thành một ngôn ngữ hội họa có chiều sâu và cá tính.

Những đêm cồng chiêng, ánh lửa nghi lễ, các pho tượng nhà mồ và những ký ức về buôn làng không còn đơn thuần là hình ảnh của quá khứ.

Chúng tiếp tục tồn tại trong tác phẩm như những nhân vật của một thế giới vừa hữu hình vừa siêu thực.

Ở đó, sự sống và cái chết không hoàn toàn tách biệt. Hiện thực và tưởng tượng có thể giao thoa. Những hình tượng văn hóa truyền thống được trao cho một đời sống mới bằng màu sắc, ánh sáng và cấu trúc hội họa.

Nguyễn Thanh Sơn không chỉ vẽ một vùng đất.

Ông vẽ những ký ức, sự gắn bó, những trăn trở và cảm nhận riêng về linh hồn văn hóa của vùng đất ấy.

Chính điều đó khiến tác phẩm của ông có khả năng vượt khỏi sự nhận diện về địa danh để đặt ra những suy tưởng mang tính phổ quát về con người, thời gian và sự tồn tại.

Đối với Luala Gallery, Nguyễn Thanh Sơn là một gương mặt đáng chú ý trong hành trình nghiên cứu mỹ thuật Việt Nam đương đại, đặc biệt ở phương diện kết nối nghệ thuật tạo hình với di sản văn hóa Tây Nguyên. Hội họa của ông không chỉ lưu giữ những dấu vết ký ức, mà còn cho thấy khả năng chuyển hóa đời sống tinh thần bản địa thành một ngôn ngữ nghệ thuật độc lập, giàu tính biểu tượng và có giá trị nghiên cứu lâu dài.

​

LUALA GALLERY
Vietnamese Modern & Contemporary Art