PHẠM THỊ NGHĨA (1949)

Từ ký ức văn hóa đến những miền tưởng tượng trong hội họa Việt Nam

Trong dòng chảy mỹ thuật Việt Nam hiện đại và đương đại, Phạm Thị Nghĩa là nữ họa sĩ có hành trình sáng tạo gắn bó với nghệ thuật sơn mài, đồng thời không ngừng mở rộng ngôn ngữ biểu đạt qua sơn dầu, lụa và giấy dó. Từ những hình tượng văn hóa truyền thống đến vẻ đẹp của người phụ nữ, từ đời sống hiện thực đến thế giới siêu thực giàu tưởng tượng, hội họa của bà cho thấy một tinh thần sáng tạo bền bỉ, nơi kỹ thuật truyền thống gặp gỡ những cảm xúc cá nhân và khát vọng tự do nghệ thuật.

 

Từ Hà Nội và nền tảng nghệ thuật sơn mài

Họa sĩ Phạm Thị Nghĩa sinh năm 1949 tại Hà Nội, thuộc thế hệ nghệ sĩ trưởng thành trong giai đoạn mỹ thuật Việt Nam trải qua nhiều biến chuyển về tư duy và môi trường sáng tạo.

Bà tốt nghiệp Trường Đại học Mỹ thuật Công nghiệp Hà Nội năm 1981, chuyên ngành sơn mài, đồng thời là hội viên Hội Mỹ thuật Việt Nam và Hội Mỹ thuật Hà Nội.

Việc được đào tạo chuyên sâu về sơn mài có ý nghĩa quan trọng đối với hành trình sáng tác của Phạm Thị Nghĩa. Đây là một chất liệu đòi hỏi sự kết hợp giữa kiến thức tạo hình, kinh nghiệm thủ công và khả năng kiểm soát những biến đổi phức tạp của vật liệu.

Không giống như sơn dầu, nơi nghệ sĩ có thể trực tiếp quan sát phần lớn kết quả của từng nét vẽ, sơn mài được hình thành qua nhiều công đoạn, từ phủ sơn, tạo lớp đến mài và hoàn thiện bề mặt.

Những lớp màu ẩn bên dưới có thể dần xuất hiện qua quá trình mài, tạo nên chiều sâu và hiệu ứng thị giác đặc biệt.

Đối với người nghệ sĩ, quá trình ấy không chỉ đòi hỏi sự chính xác về kỹ thuật mà còn cần tính kiên nhẫn, khả năng dự liệu và sự nhạy cảm với chất liệu.

Nền tảng sơn mài góp phần hình thành một phương pháp sáng tạo chú trọng bề mặt, màu sắc và cấu trúc hình tượng trong hội họa Phạm Thị Nghĩa.

Tuy nhiên, bà không giới hạn sự nghiệp trong một chất liệu duy nhất. Việc tiếp tục sáng tác sơn dầu, lụa và tranh trên giấy dó cho thấy sự quan tâm đến những khả năng biểu đạt khác nhau của hội họa.

​

“Đền Sóc Sơn” – Một tác phẩm và ký ức bốn mươi lăm năm

Một dấu mốc đáng chú ý trong hành trình nghệ thuật Phạm Thị Nghĩa là tác phẩm sơn mài Đền Sóc Sơn, được thực hiện năm 1981.

Đây là tác phẩm tốt nghiệp đại học, được nghệ sĩ dành khoảng một năm để hoàn thiện qua những công đoạn chế tác sơn mài công phu.

Sau khi hoàn thành và nộp cho nhà trường, tác phẩm được lưu giữ trong nhiều thập niên.

Đến tháng 4 năm 2026, tại triển lãm chuyên đề Quê hương và người chiến sĩ tổ chức ở Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam, Phạm Thị Nghĩa có dịp gặp lại bức tranh sau 45 năm.

Cuộc hội ngộ ấy mang ý nghĩa vượt ra ngoài một kỷ niệm cá nhân.

Đối với người nghệ sĩ, tác phẩm không chỉ là hình ảnh được tạo nên trên một bề mặt vật chất mà còn là nơi lưu giữ thời gian, công sức và những suy tưởng của một giai đoạn đời sống.

Ở góc nhìn lịch sử mỹ thuật, Đền Sóc Sơn phản ánh mối liên hệ giữa nghệ thuật sơn mài và những đề tài về văn hóa, truyền thống và ký ức dân tộc.

Tác phẩm cũng gợi mở một vấn đề quan trọng trong nghiên cứu nghệ thuật: giá trị của một bức tranh không chỉ được hình thành từ khoảnh khắc sáng tác mà còn có thể tiếp tục được nhận thức, bổ sung và làm sâu sắc qua thời gian.

Bốn mươi lăm năm giữa hai lần gặp gỡ là một khoảng cách đủ dài để tác phẩm trở thành chứng tích cho cả hành trình sáng tạo lẫn đời sống của người họa sĩ.

​

Hà Nội và cảm thức về những giá trị văn hóa truyền thống

Trong các sáng tác được giới thiệu trước công chúng, Phạm Thị Nghĩa thể hiện sự quan tâm đến những hình ảnh mang dấu ấn văn hóa Hà Nội.

Tác phẩm Phố nghề Hà Nội, chất liệu sơn mài, kích thước 60 × 160 cm, từng được giới thiệu tại triển lãm Gió sông Hồng năm 2013.

Tên gọi của tác phẩm đã gợi mở một mối quan tâm đặc biệt: những phố nghề truyền thống và đời sống văn hóa đô thị.

Hà Nội không chỉ được nhận diện bởi kiến trúc hay những địa danh nổi tiếng, mà còn bởi ký ức của các nghề thủ công, sinh hoạt cộng đồng và những nếp sống hình thành qua nhiều thế hệ.

Khi đi vào hội họa, những yếu tố ấy có thể trở thành một hệ thống hình ảnh giàu ý nghĩa văn hóa.

Với đặc tính vật chất và khả năng tạo chiều sâu màu sắc, sơn mài là một lựa chọn đáng chú ý để diễn đạt những đề tài liên quan đến ký ức và truyền thống.

Bề mặt sơn mài, với các lớp màu được phủ và mài qua thời gian, cũng gợi ra một tương quan thú vị với quá trình tích lũy của ký ức văn hóa.

Những hình ảnh của quá khứ không hoàn toàn biến mất. Chúng có thể được tái hiện dưới những hình thức mới, giống như các lớp màu được làm lộ ra trong quá trình hoàn thiện tác phẩm.

Qua hướng tiếp cận ấy, hội họa Phạm Thị Nghĩa có thể được xem như một cuộc đối thoại giữa những giá trị văn hóa lâu đời và cách nhìn của người nghệ sĩ đương thời.

​

Hình tượng phụ nữ và sự đa dạng trong ngôn ngữ tạo hình

Một trong những đề tài đáng chú ý trong hội họa Phạm Thị Nghĩa là hình tượng người phụ nữ.

Trong các sáng tác được công bố qua triển lãm và hồ sơ nghệ thuật, hình tượng nữ giới xuất hiện dưới nhiều hình thức khác nhau: chân dung, thiếu nữ, cơ thể khỏa thân và những nhân vật mang màu sắc tưởng tượng.

Ở triển lãm Sắc màu Hà Nội năm 2016, bà giới thiệu các tác phẩm Chân dung 1 và Hai thiếu nữ mẫu.

Năm 2021, tác phẩm sơn mài Tắm trăng được giới thiệu tại triển lãm chuyên đề của Hội Mỹ thuật Việt Nam, với hình tượng những thiếu nữ khỏa thân được nhận xét có cấu trúc hình khối khỏe khoắn, tròn đầy.

Trong khi đó, Hai thiếu nữ (2021), một tác phẩm sơn mài khảm trai trên gỗ, cho thấy hướng khai thác chất liệu truyền thống trong biểu đạt vẻ đẹp nữ giới.

Những tác phẩm này cho thấy hình tượng phụ nữ không nhất thiết bị giới hạn trong một phương pháp tạo hình duy nhất.

Khi được thể hiện bằng sơn mài, cơ thể con người có thể trở thành nơi hội tụ giữa đường nét, màu sắc, ánh kim và những hiệu ứng bề mặt.

Tính vật chất của sơn mài đem đến cho hình tượng nữ giới một sắc thái riêng, khác với sự mềm mại của lụa hay khả năng chuyển động trực tiếp của nét cọ sơn dầu.

Trong nghệ thuật Phạm Thị Nghĩa, có thể nhìn nhận người phụ nữ vừa là đối tượng thẩm mỹ vừa là điểm khởi đầu cho những nghiên cứu về hình thể, bố cục và cảm xúc.

Điều đáng chú ý là bà không chỉ quan tâm đến vẻ đẹp theo nghĩa miêu tả bên ngoài.

Qua những sáng tác sử dụng yếu tố siêu thực và cách điệu, hình tượng phụ nữ còn trở thành phương tiện diễn đạt đời sống tinh thần, sự tưởng tượng và những quan hệ biểu tượng rộng lớn hơn.

​

“Tắm trăng” và vẻ đẹp của hình thể trong sơn mài

Tác phẩm Tắm trăng, được giới thiệu tại triển lãm chuyên đề tranh sơn mài Việt Nam năm 2021, là một ví dụ đáng chú ý khi nghiên cứu khả năng biểu đạt hình thể của Phạm Thị Nghĩa.

Với đề tài khỏa thân, nghệ sĩ tiếp cận một chủ đề có truyền thống lâu đời trong lịch sử mỹ thuật.

Tuy nhiên, khác với việc chỉ tái hiện cơ thể theo những tỷ lệ giải phẫu chính xác, hội họa có thể sử dụng hình thể như một phương tiện tổ chức nhịp điệu, khối và không gian.

Trong trường hợp sơn mài, những đường cong của cơ thể còn tạo nên sự tương phản với cấu trúc vật chất của bề mặt tranh.

Ánh sáng và màu sắc không nhất thiết tuân theo điều kiện tự nhiên. Chúng có thể được tổ chức để nhấn mạnh cảm giác về khối, nhịp điệu và trạng thái biểu cảm của nhân vật.

Ngay từ tên gọi Tắm trăng, tác phẩm đã gợi mở một không gian giàu chất thơ, nơi hình thể con người được đặt trong mối liên hệ với thiên nhiên và ánh sáng tưởng tượng.

Đó là một hướng tiếp cận đáng chú ý bởi nó cho thấy khả năng kết nối giữa kỹ thuật sơn mài truyền thống và những phương pháp tạo hình mang tính cá nhân.

​

Từ hiện thực đến thế giới siêu thực và trừu tượng

Một phương diện khác trong hành trình sáng tạo Phạm Thị Nghĩa là sự quan tâm đến những yếu tố siêu thực và trừu tượng.

Trong hồ sơ nghệ sĩ được giới thiệu tại Biennale Nghệ thuật Quốc tế Bắc Macedonia năm 2025, bà trình bày quan niệm kết hợp hai phương pháp hội họa này để diễn đạt đề tài cuộc sống hạnh phúc và những góc nhìn đa dạng về nghệ thuật.

Ở đây, hiện thực không còn là giới hạn duy nhất của hình ảnh.

Những nhân vật và sự kiện có thể xuất hiện trong các không gian tưởng tượng, nơi quy luật thông thường của thời gian, tỷ lệ và địa điểm được thay đổi.

Sự kết hợp ấy mở ra khả năng sáng tạo rộng hơn: nghệ thuật không chỉ miêu tả thế giới đang tồn tại, mà còn có thể hình dung về những thế giới mà con người mong muốn.

Những hình tượng mang tính biểu tượng, các cấu trúc phi hiện thực và những liên tưởng giàu tính ẩn dụ trở thành phương tiện để nghệ sĩ diễn đạt suy tưởng.

Điều này cũng cho thấy sự vận động trong tư duy sáng tạo của Phạm Thị Nghĩa.

Từ nền tảng sơn mài được đào tạo bài bản, bà tiếp tục tìm kiếm những phương pháp biểu đạt có khả năng mở rộng ranh giới giữa hiện thực và tưởng tượng.

​

“Nữ thần Trái Đất dự tiệc trên thiên đường” – Khát vọng về một thế giới hòa bình

Trong số những sáng tác được giới thiệu quốc tế, Nữ thần Trái Đất dự tiệc trên thiên đường (2020), sơn dầu trên toan, kích thước 115 × 115 cm, là tác phẩm thể hiện rõ tinh thần tưởng tượng của Phạm Thị Nghĩa.

Theo phần giới thiệu của nghệ sĩ, Nữ thần Trái Đất là một nhân vật hư cấu.

Nhân vật này tham dự một bữa tiệc trên những đám mây cùng những con người đến từ nhiều nơi trên thế giới, qua đó biểu đạt khát vọng hòa bình và sự chung sống.

Không gian thiên đường không được xem như một địa điểm cụ thể, mà là nơi sự tưởng tượng có thể vượt qua những giới hạn của đời sống thường nhật.

Đáng chú ý là cách nghệ sĩ lựa chọn một nhân vật nữ làm trung tâm cho thông điệp về thế giới.

Hình tượng Nữ thần Trái Đất có thể được nhìn nhận như biểu tượng của sự sống, khả năng nuôi dưỡng và mối liên hệ giữa con người với thiên nhiên.

Bằng cách đặt nhân vật trong một bối cảnh siêu thự